Wetenschap

Vikingen maakten mogelijk gebruik van kristallen om hun weg te vinden op zee

- JC - Bron: The Washington Post
1 © Thinkstock

Lang voor Google Maps, gps-systemen en kompassen bestonden, schuimden de Vikingen de Noordelijke Atlantische Oceaan af. Hoe vonden ze tijdens de donkere Scandinavische nachten hun weg op zee? Een nieuwe studie in Royal Society Open Science suggereert dat de Vikingen daarvoor mogelijk gebruikmaakten van kristallen.

De Vikingen waren tussen pakweg 800 en 1100 de schrik van Europa. Ze gingen vooral de geschiedenis in als plunderaars en overvallers, maar waren ook bedreven schepenbouwers en ontdekkingsreizigers.

Share

Als de steen het helderst is, wijst het kristal naar de zon

Om op zee het noorden niet kwijt te raken, maakten de Vikingen gebruik van een primitief kompas, dat vergelijkbaar is met een zonnewijzer. Het object bestond uit een ring met een centrale pin. Met behulp van de schaduw die de zon op de ring wierp, kon het geografische noorden bepaald worden.

Reservekompas

Maar duizend jaar geleden nam een reis tussen Noorwegen en Groenland al gauw drie weken in beslag. De Vikingen moesten hun weg dus ook zien te vinden als het donker, bewolkt of mistig was. En voor die momenten hadden ze dus een reservekompas nodig, besloot Deens archeoloog Thorkild Ramskou al  in 1967.

Sindsdien kreeg de theorie dat de Vikingen 'zonnestenen' gebruikten, stukken kristal waarmee ze de zon konden opsporen tussen de wolken door, steeds meer bijval. Het klinkt onvoorstelbaar, maar de Hongaarse onderzoekers Dénes Száz en Gábor Horváth van de universiteit van Budapest berekenen in hun nieuwe studie dat de theorie wel degelijk kan kloppen.

Share

Duizend jaar geleden nam een reis tussen Noorwegen en Groenland al gauw drie weken in beslag. De Vikingen moesten hun weg ook zien te vinden als het donker, bewolkt of mistig was

De techniek is gebaseerd op de polarisatie van het zonlicht, of de richting waarin het licht zich beweegt. Zonlicht dat door de atmosfeer beweegt, bevat verschillende trillingsrichtingen. Sommige dieren, zoals vissen en trekvogels, kunnen de polarisatie van de zonnestralen detecteren en gebruiken om zich te oriënteren. Maar het menselijke oog kan dat niet zonder hulp.

Kristallen, zoals die van het mineraal calciet, kunnen de richting van de polarisatie aangeven. Je kunt het vergelijken met een prisma dat een witte lichtstraal opbreekt in de kleuren van de regenboog.

Door een kristal heen en weer te bewegen, verandert de intensiteit van het licht dat erdoor gaat. De zonnesteen wordt helderder als hij zich op één lijn bevindt met gepolariseerd licht – zelfs op een bewolkte dag. Als de steen het helderst is, wijst het kristal naar de zon. 

Legendes

Archeologisch bewijs dat de Vikingen daadwerkelijk dergelijke zonnestenen gebruikten, is schaars. In 2013 werd een calcietkristal gevonden in het wrak van een Brits schip dat in 1592 zonk. Dat zou erop kunnen wijzen dat deze methode zelfs in de zestiende eeuw nog gebruikt werd.

Oude Vikinglegendes, zoals de sage van koning Olaf, verwijzen naar navigatie met 'sólarsteinn' - zonnestenen. En de theorie heeft verschillende experimentele tests doorstaan. De Franse fysicus bouwde in 2011 een toestel op basis van een zonnesteen en gebruikte het om  met redelijk succes – de locatie van de zon te bepalen.

Share

Oude Vikinglegendes, zoals de sage van koning Olaf, verwijzen naar navigatie met 'sólarsteinn' – zonnestenen

Tot nu toe heeft niemand het gebruik van dergelijke kristallen echt getest om van Noorwegen naar Groenland te navigeren. Wellicht omdat een of twee testvaarten niet volstaan om aan te tonen dat de stenen in alle omstandigheden werken.

Een betere aanpak, redeneerden de Hongaarse onderzoekers, is de tocht te simuleren met een computer. Horváth en Száz maakten zo in totaal 36.000 virtuele bootreizen, onder veranderende weersomstandigheden en met verschillende soorten kristallen.

Dat leverde wisselende resultaten op, afhankelijk van het soort kristal en hoe vaak de zonnestenen gelezen werden. In het beste geval – met een cordierietkristal dat elke drie uur gelezen werd – bleek de techniek 92 tot 100 procent accuraat. Als de Vikingen echter om de vier uur een calcietkristal gebruikten, zouden ze Groenland gemist hebben en helemaal naar Canada gevaren zijn.

De onderzoekers besluiten dat een zonnesteen de Vikingen wel degelijk met succes door wolken en mist kon leiden. Al maken ze zelf enkele kanttekeningen bij hun studie. In werkelijkheid ligt de slaagkans van zonnestenen vermoedelijk lager. Zo hielden ze bijvoorbeeld geen rekening met rukwinden of zeestormen die het schip uit zijn koers brachten. 

De Hongaren wijzen er ook op dat de Vikingen wellicht geholpen werden door andere technieken. De vroegste zeilers waren immers prima observeerders. Ze registreerden golfpatronen, bekende eilanden en zelfs de routes van migrerende walvissen.

nieuws

zine