Stephen Hawking

Stephen Hawking (1942-2018), orakel dat haast namens het heelal zelf leek te spreken

- Martijn van Calmthout - Bron: De Volkskrant

Hoe vaak het een haar gescheeld heeft of Stephen Hawking zou zijn overleden weet niemand, maar ditmaal is het zo. De bekendste natuurkundige van zijn generatie, de man met de versteende grimas en de metalen computerstem die scheef in zijn rolstoel zat, is overleden. Hij werd 76 jaar.

Het had ook die keer in 2005 kunnen gebeuren, toen hij met hartklachten in het ziekenhuis belandde en alle Britse kranten op zijn doodstijding wachtten. Of die keer in de jaren 90 toen hij bij een bezoek aan deeltjeslab CERN een longontsteking opliep die hem zijn stembanden kostte, vandaar die computerstem. Of bij het pauselijk bezoek in Rome, vorig jaar, kort nadat hij weggedoken onder een zeil in zijn rolstoel met de wereldtop van de theoretische natuurkunde op audiëntie was geweest. Hawking in het ziekenhuis - het was bijna normaal.

Eigenlijk had de diagnose in 1963 van de slopende ziekte ALS, die steeds verder verlamt en verstikt, zijn dood al moeten betekenen. De artsen gaven de onhandige brabbelende natuurkundestudent van de universiteit van Oxford destijds nog twee jaar. Het werden er vijfenvijftig en dat leverde een van de rijkste wetenschappelijke carrières van de twintigste eeuw op. 

Lees: Van over heel de wereld stromen reacties binnen op het overlijden Hawking.

Stephen William Hawking werd geboren op 8 januari 1942 in een academisch milieu in Oxford, ver van de oorlogsgevaren van Londen, en groeide op in St Albans. Het gezin, vader was parasitoloog, gold als enigszins excentriek: Stephens ouders hadden een woonwagen en reden rond in een afgedankte Londense cab. Na zijn schooltijd - zijn vrienden noemden hem Einstein vanwege zijn exacte belangstelling - gaat hij als 17-jarige studeren in Oxford, de universiteit waar zijn ouders zijn opgeleid. Hij wil eigenlijk wiskunde gaan doen, maar dat biedt Oxford niet. Het wordt natuurkunde en scheikunde. De studie valt tegen. De vakken zijn te makkelijk, vindt Hawking en verveeld stort hij zich in het studentenleven, onder meer als stuurman in een roeiteam. Zijn studieresultaten zijn onder de maat omdat hij weigert te leren voor examens. Een genie hoeft dat niet, denkt hij.

Brutale wetenschapper

Share

In de jaren zeventig leiden Hawkings berekeningen naar die extreme verschijnselen tot baanbrekende inzichten

Pas als de fataal geachte zenuwaandoening ALS bij hem wordt onderkend, na steeds meer ongelukken en valpartijen, beseft Hawking dat hij aan het werk moet voor het te laat is. Dat de ziekte veel langzamer dan normaal lijkt op te rukken, stimuleert hem om alles op alles te zetten. Hij krijgt een reputatie als een briljante en brutale wetenschapper. Aanvankelijk loopt hij nog op krukken, maar al snel heeft hij een rolstoel nodig waarin hij vaak roekeloos door het instituut en de stad raast. Praten valt hem steeds zwaarder. Zijn vrouw Jane verzorgt hem en hun drie kinderen. 

In maart 1966 promoveert hij op het Trinity College in Cambridge op een proefschrift over de wiskunde van ruimte en tijd. Daarin laat hij zien dat in Einsteins formules voor het universum zulke mathematische kortsluiting kan optreden dat de reguliere fysica er niet meer opgaat. Het is het domein van de oerknal en van zwarte gaten, diepe afvoerputten in het universum waaruit zelfs licht niet ontsnappen kan. 

Lees verder onder de video.

In de jaren zeventig leiden Hawkings berekeningen naar die extreme verschijnselen tot baanbrekende inzichten. Het belangrijkste: dat zwarte gaten weliswaar niks loslaten, maar wel straling uitzenden, zodat ze uiteindelijk zullen verdampen. Tot aan zijn emeritaat in 2009 blijven dergelijke singulariteiten een hoofdrol spelen in zijn werk, vooral omdat er twee domeinen van de natuurkunde bij elkaar komen die lang onverenigbaar hebben geleken: de allerkleinste quantumwereld en de wereld van de grote zwaartekracht.

Onverbiddelijke bestseller

Zijn opvattingen op dat vlak verwoordt hij geregeld in de vorm van weddenschappen met opponenten, met grootheden als Kip Thorne en Gerard 't Hooft. Vaak staan er speels abonnementen op Playboy, baseball-tijdschriften of goede flessen wijn op het spel. Een van die weddenschappen betreft een diepgaand debat in de kosmologie dat gaat over de vraag of informatie in een zwart gat verloren gaat of niet. In 2009 hield hij een feest waarvoor hij achteraf een publieke uitnodiging aan alle tijdreizigers stuurde. Niemand kwam opdagen, constateerde een tevreden Hawking, altijd sceptisch over tijdreizen. Wel lanceerde hij in 2015 het Breakthrough Initiative, een intensieve speurtocht naar buitenaards leven. Dat moet er haast wel zijn, denkt hij. 

Share

Meer en meer benadert het publiek hem als een orakel dat haast namens het heelal zelf spreekt

Hawking werd bij het grote publiek bekend door zijn onverbiddelijke bestseller A Brief History of Time in 1988. Hij schreef het boek om geld te verdienen voor de opvoeding van zijn kinderen, voor  het geval hij zou sterven. Het boek over het ontstaan van ons universum, waarvan heel ongebruikelijk op Hawkings aandringen eerst een pocketeditie verscheen, stond meer dan een jaar in de bestsellerlijst van de Sunday Times. Het boek is een hebbeding. Er zijn miljoenen exemplaren van verkocht, waaronder ook in een Nederlandse vertaling, Het Heelal genoemd.

Orakel names het heelal

In 1995 scheidt Hawking van Jane en hertrouwt hij met zijn vaste verpleegster Elaine Mason. Jane schrijft er een bitter boek Music to Move the Stars, waarin ze hun moeilijke huwelijk en Stephens depressies beschrijft. In 2006 scheidt Hawking van Mason, na geruchten over mishandeling waarover op verzoek van zijn familie zelfs de politie zich buigt.

A Brief History en later de verpletterende biografische documentaire erover van Errol Morris maken van de fysicus in de rolstoel, dan al goeddeels verlamd en omringd door assistenten die hem verzorgen en helpen bij zijn werk en communicatie met de buitenwereld, in één klap een wereldster. Meer en meer benadert het publiek hem als een orakel dat haast namens het heelal zelf spreekt. Tot ergernis van veel collega's, die vinden dat Hawking te weinig benadrukt hoeveel er nog onbekend is.

Hawking reist de wereld rond voor congressen, lezingen (onder meer in 1998 in een stampvolle Sonesta-koepel in Amsterdam) en ontmoetingen met koningen en presidenten. Hij duikt als personage op in televisieseries als The Simpsons en South Park en sciencefictionreeksen als Star Trek. In de nerdcomedy The Big Bang Theory treedt hij daadwerkelijk op. Samen met zijn dochter Lucy schrijft hij charmante kinderboeken waarin behalve het jongetje George ook tijdreizen en zwarte gaten een hoofdrol vervullen.

Atheïst

Share

Het geloof verwierp hij vooral omdat het op autoriteit gebaseerd is, terwijl wetenschap berust op rede en observatie

In 2013 komt zijn autobiografie My brief history uit, waarop de speelfilm The Theory of Everything uit 2016 wordt gebaseerd – met een verbluffend goed gelijkende hoofdrolspeler Eddie Redmayne. Hawking wordt overladen met academische prijzen en beurzen en eredoctoraten, waaronder een op de pauselijke sterrenwacht van Vaticaanstad. Intussen blijft hij ook wetenschappelijk publiceren, en mengt hij zich nadrukkelijk in de voortdurende debatten over zwarte gaten als informatieverslinders. 

Ook buiten de natuurkunde roert Hawking zich in die jaren. Hij waarschuwt voor de ongelimiteerde opkomst van kunstmatige intelligentie en robots, genetisch gemanipuleerde organismen, tegen kernwapens en is een pleitbezorger van reizen naar andere planeten, eventueel om ooit de mensheid te redden. Hawking ijvert voor een normale behandeling van gehandicapten. Hij is somber over een eventuele landing van aliens op aarde. Dan loopt het met de mensheid af als met de indianen toen de Europeanen Amerika ontdekten, vreest hij in interviews. 

In 2014 verklaart hij zichzelf officieel atheïst, maar God komt wel geregeld voor in zijn optredens en boeken. Zijn Brief History of Time besluit met de opmerking dat het universum begrijpen hetzelfde is als de geest van God kennen. Uit zijn vergelijkingen voor de oerknal leidde hij af dat God geen keuzevrijheid had als de wetten van de fysica zichzelf in het leven konden roepen. Het geloof verwierp hij vooral omdat het op autoriteit gebaseerd is, terwijl wetenschap berust op rede en observatie. "De wetenschap zal winnen omdat het werkt", zei hij erover. Niettemin ontmoette hij enkele malen de paus, om hem te informeren over de jongste kosmologische inzichten.

Dossier Stephen Hawking overleden
Dossier Stephen Hawking overleden

Lees alle artikels

nieuws

cult

zine