Zaterdag 25/09/2021

AchtergrondSKA

Krachtigste radiotelescoop ter wereld krijgt groen licht om ‘fascinerende geheimen’ te onderzoeken

Een computertekening van de SKA-Low in Australië en de SKA-Mid in Zuid-Afrika. Beeld SKAO
Een computertekening van de SKA-Low in Australië en de SKA-Mid in Zuid-Afrika.Beeld SKAO

De bouw van een reusachtige radiotelescoop in de woestijnen van Australië en Zuid-Afrika gaat officieel van start, werd deze week bekend. De vier belangrijkste vragen over de Square Kilometer Array.

Wat is er aangekondigd?

Totale kosten: een grove 2 miljard euro. Bouwtijd: tien jaar. Honderd betrokken onderzoeksinstellingen, verdeeld over twintig landen. De zogeheten Square Kilometer Array (SKA) moet, zoals men zegt, “de grootste radiotelescoop ter wereld” worden.

Na dertig jaar van overleg en ontwerpstudies volgde dinsdag eindelijk het officiële startschot van het letterlijk en figuurlijk astronomische project. Dat gebeurde niet met een symbolische spade in de grond, wel met het uitdelen van de eerste contracten aan de bedrijven die het ding straks daadwerkelijk moeten bouwen. De komende maanden worden minimaal zeventig van dat soort contracten ondertekend.

Wat wordt de SKA voor telescoop?

Zet de indrukwekkende feiten op een rijtje en je snapt meteen waarom dit zo’n groot project is. De telescoop heeft, als hij aan het einde van dit decennium klaar is, de verzamelde rekenkracht van een grove 100 miljoen pc’s. De kabels in zijn binnenste zijn lang genoeg om tweemaal om de aarde te winden. En elk jaar verzamelt hij genoeg meetgegevens om grofweg een miljoen harde schijven van 500 gigabyte te vullen.

De Square Kilometer Array is niet één telescoop, maar twee. Of eigenlijk zelfs: honderden, verdeeld over twee hoofdgroepen. De eerste, codenaam: SKA-Mid, staat straks in Zuid-Afrika en bestaat uit 197 radioschotels van 15 meter. De andere, SKA-Low, komt in het westen van Australië en bestaat uit ruim 131.000 radioantennes verdeeld over 512 stations. ‘Mid’ en ‘low’ verwijzen naar de frequentiegebieden waar de telescopen naar kunnen luisteren, radiosignalen met ‘middelhoge’ of ‘lage’ frequenties.

Beide telescopen zijn zogeheten interferometers, vakjargon voor telescopen die bestaan uit met kabels aan elkaar verbonden meetstations. De waarnemingen die zulke stations doen, worden met software aan elkaar geknoopt zodat alle antennes en schotels effectief functioneren als één grote megatelescoop.

“Ik ben in extase. Op dit moment hebben we dertig jaar gewacht”, zei directeur-generaal Philip Diamond van de in februari opgerichte SKAO, de bestuursorganisatie achter de megatelescoop, dinsdag op een persconferentie. “Vandaag zet de mensheid een reusachtige stap door zich toe te leggen op de bouw van niet één, maar twee van de grootste en meest complexe radiotelescoopnetwerken ter wereld, ontworpen om de meest fascinerende geheimen van ons universum te ontsluieren.”

Wat zijn de ‘fascinerende geheimen’ die astronomen hiermee willen ontdekken?

Dat over de telescoop al dertig jaar wordt gesproken, heeft ook zo zijn voordelen. Astronomen hebben ruim de tijd gehad om te bedenken wat ze straks met het apparaat willen doen. In 2015 publiceerden ze nog een tweeduizend pagina’s tellend wetenschappelijk boekwerk waarin ze alle doelstellingen van de monstertelescoop geduldig opsomden.

De SKA zal onder meer het heelal bekijken vanaf het diepe verleden van de kosmos, zo’n 100 miljoen jaar na de oerknal, het moment dat de eerste sterren ontstonden, tot nu. Daarbij richt hij zijn antennes en schotels bijvoorbeeld op de explosies waarmee sterren sterven (supernova’s), op de verdeling van kosmisch gas, op pulsars, de rap rondtollende overblijfselen van gestorven sterren, op quasars, sterrenstelsels waaruit een overdonderende hoeveelheid straling ontsnapt, op exoplaneten, verre werelden die draaien om een andere ster dan de zon, op de mysterieuze, onzichtbare donkere materie en op geheimzinnige repeterende radiosignalen, de zogeheten ‘fast radio bursts’. Er is vrijwel geen astronomisch onderzoeksterrein waarop de SKA geen bijdrage wil leveren.

Is de SKA straks echt de grootste?

Dat ligt aan je definitie. In Europa, met Nederland als belangrijkste thuisland, staat bijvoorbeeld de radiotelescoop Lofar, die zichzelf eveneens de grootste radiotelescoop ter wereld noemt. Deze staat namelijk verspreid over een oppervlak grofweg zo groot als Europa. En bij het gelegenheidsapparaat Event Horizon Telescope, die radiotelescopen van over de hele wereld tijdelijk met elkaar verbond om zo de eerste foto te maken van een zwart gat, ontstond een instrument dat op papier zelfs zo groot was als de gehele aarde. Dan is de SKA toch echt kleiner, al heeft het ding met 33.000 vierkante meter in Zuid-Afrika en 400.000 vierkante meter in Australië natuurlijk reusachtige afmetingen.

De claim to fame van de SKA schuilt vooral in de gevoeligheid en resolutie van de telescoop. Om het anders te zeggen: het is niet zozeer de grootste radiotelescoop ter wereld, als wel de krachtigste. Het apparaat is zo gevoelig dat het straks het signaal zou kunnen meten van een radartoren van een gemiddeld vliegveld wanneer je deze verplaatst naar een exoplaneet op tientallen lichtjaren afstand van hier.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234