Zaterdag 27/02/2021
null

AchtergrondEU-vaccinatiestrategie

Is Europa te braaf en te traag in de vaccinrace? ‘Erg wrang als een land als Rusland ons voorbijsteekt’

Beeld AFP

De wereldwijde vaccinwedloop toont pijnlijk aan hoe Europa niet veranderd is, maar haar buren en ex-bondgenoten wel. Is het dan de schuld van de Europese Unie dat we te traag onze levensreddende spuit in de bovenarm krijgen? ‘De Commissie is geen alfamannetje dat de anderen uit de race kan trappen en daarna schaamteloos kan liegen, zoals Boris Johnson.’

1. Hoe verpletterend is de verantwoordelijkheid van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen in dit ‘klotedossier’?

Mea culpa’s slaan, Commissievoorzitter Ursula von der Leyen raakte er de afgelopen weken opvallend bedreven in. Woensdagochtend deed ze haar laatste schuldbekentenis in het Europees Parlement. “In het gevecht tegen het virus zijn we nog niet waar we moeten zijn”, erkende ze. “We waren laat met de goedkeuring van de vaccins. We waren te optimistisch over de massale productie, en misschien vertrouwden we er te veel op dat wat we bestelden ook daadwerkelijk op tijd geleverd zou worden.”

Niemand van de grote fracties veegde haar daarna nog de mantel uit, laat staan dat ze vroegen om haar C4. Enkel aan de uiteinden van het halfrond, op links en rechts, eisten ze nog dat de Duitse, die arts is van opleiding, haar conclusies trok. “Het parlement bleef mak omdat er veel verzachtende omstandigheden zijn”, duidt Hendrik Vos, directeur van het Centrum voor EU-studies aan de UGent. “Dit is gewoon een klotedossier. De vertraging ligt niet aan één persoon.”

Von der Leyen moest bij de onderhandelingen met de farmabedrijven constant rekening houden met de 27 ‘chaperonnes’ van de lidstaten. “Dat is de zwaarste vertragende factor geweest”, meent Vos. “De Commissie had daar brutaler moeten zijn. Sommigen, zoals de Duitse minister van Volksgezondheid Jens Spahn, hebben nu kritiek op de traagheid van Von der Leyen, terwijl ze zelf extra vragen stelden bij de bestelling van de vaccins, waardoor er tijd verloren ging. Dat grenst aan hypocrisie.” Dat diezelfde Jens Spahn wordt genoemd als kandidaat-bondskanselier, als opvolger van Angela ‘Mutti’ Merkel, verklaart wellicht mee zijn forse profilering op dit dossier.

Ursula von der Leyen ligt onder vuur voor haar beleid, al zijn er heel wat verzachtende omstandigheden. Hendrik vos: ‘Dit is gewoon een klotedossier. De vertraging ligt niet aan één persoon.’ Beeld EPA
Ursula von der Leyen ligt onder vuur voor haar beleid, al zijn er heel wat verzachtende omstandigheden. Hendrik vos: ‘Dit is gewoon een klotedossier. De vertraging ligt niet aan één persoon.’Beeld EPA

Von der Leyens persoonlijke verantwoordelijkheid wordt verder ingeperkt door haar minimale manoeuvreerruimte: ze blijft immers schatplichtig aan Berlijn en Parijs. “Ze is een Duitse, maar Manu Macron heeft haar aan de macht geholpen”, zegt Jonathan Holslag, politicoloog aan de VUB. “Haar persoonlijkheid is ook een beetje dubbelzinnig; ze komt heel presidentieel over, en leidt de Europese Commissie met behoorlijk wat allure. Maar bij grote beslissingen deinst ze terug, mede door die schatplichtigheid.”

Het steekt uiteraard, kort na de langgerekte en pijnlijke brexitonderhandelingen, dat het lijkt alsof het ooit zo bewonderde Europa constant wordt voorbijgestoken in de vaccinatiecampagne. Zeker wanneer het gaat om het Verenigd Koninkrijk. Caroline De Gruyter, EU-correspondent voor het NRC Handelsblad: “Boris Johnson buit het succes van zijn vaccinatiecampagne volledig uit omdat hij in de shit zit door de brexit. Waarom verschijnt hij anders overal in een witte labojas?”

Toch doet Europa het minder slecht dan vaak wordt gedacht. De Britse premier koos er immers voor om zoveel mogelijk Britten zo snel mogelijk een eerste spuit te zetten. Kijken we naar de ranking met landen met een volledige vaccinatie, dan staat de EU in zijn geheel boven het VK (1,28 procent versus 0,77 procent). Europese lidstaten zoals Denemarken, Slovenië, Spanje, Italië, Malta en Duitsland staan zelfs een heel eind hoger dan het eiland aan de andere kant van het Kanaal. Hendrik Vos: “We worden dus niet door de helft van de wereld ingehaald.”

Von der Leyen heeft, samen met haar 27 controleurs, ook meermaals juiste inschattingen gemaakt, benadrukken Europakenners. In 2009 was er een race tussen de lidstaten op de medicijnen tegen de Mexicaanse griep, nu viel relatief snel de beslissing om samen de vaccins aan te kopen. “Deze keer leverden ze echt een inspanning hun zaken op orde te krijgen”, vat Shada Islam, een ervaren EU-analiste en commentator van de denktank New Horizons Project, samen. “Het instinct en de intenties van de Europese leiders waren in de lente goed en nobel. Maar ze botsten op de harde realiteit.”

Van dat optimisme in juni blijft putje winter inderdaad nog maar weinig over. Er zijn dan wel 2,3 miljard doses bij zes fabrikanten besteld, ruim genoeg voor de 446 miljoen inwoners van Europa, maar de leveringen, eerst van Pfizer, dan van AstraZeneca, stokken. “Von der Leyen blijkt dus vooral veel te voortvarend in haar communicatie,” meent Holslag. De Commissievoorzitter zei immers al meermaals dat we de ambitie moeten hebben om tegen het einde van de zomer zeventig procent van de bevolking te vaccineren. 

Velen interpreteerden dat statement als een belofte van de Commissievoorzitter. Terwijl het eigenlijk haar bedoeling was om de lidstaten, die de vaccinaties vaak maar moeilijk geregeld krijgen, onder druk te zetten. “Halen we die deadline niet”, meent Holslag echter, “dan zal Von der Leyen hiermee het wantrouwen jegens de vaccins én de euroscepsis nog meer voeden. Dat kun je haar persoonlijk aanrekenen.”

2. Had Stella Kyriakides, Eurocommissaris voor Volksgezondheid, te weinig kennis en kunde om de vaccinatie aan te pakken?

Opnieuw zou het te gemakkelijk zijn om de schuld in de schoenen van één vrouw te schuiven. Het klopt dat Kyriakides tot december 2019, toen ze commissaris werd, nog nooit meegedraaid had op het hoogste Europese niveau. Europees Parlementslid Kathleen Van Brempt (sp.a): “Ik wil niks fouts zeggen over Kyriakides, maar ze miste de ervaring om zo’n crisis aan te pakken. Mochten we geweten hebben welke crisis er op ons afkwam, dan hadden we een politicus van het kaliber van Margrethe Vestager of Frans Timmermans op die post gezet. Maar dat is, uiteraard, praat achteraf.”

De waarheid is dat niemand bij de verdeling van de portefeuilles in de Commissie interesse had in ‘gezondheidszorg’ omdat er nauwelijks wat in zit. Het is een van die domeinen die politiek zo gevoelig liggen dat de lidstaten ze nog steeds het liefst grotendeels zelf bestieren.

Bovendien: zou Von der Leyen in de onderhandelingen over de vaccins een man of vrouw met meer ervaring meer macht gegund hebben? Holslag: “Een flink stuk van de onderhandelingen gebeurde door Von der Leyen en haar entourage. De vakcommissaris doet louter de uitvoering.”

Toen de Commissie en AstraZeneca clashten over de uitblijvende leveringen, kwam Kyriakides wel stevig uit haar kot (zie vraag 3). Ze waagde het zelfs om de praktijken van de fabrikant van het Oxfordvaccin te vergelijken met die van een lokale en onbetrouwbare slager.

De opvolging van de productie van de vaccins doet ze niet meer in haar eentje. Thierry Breton, Eurocommissaris voor de Interne Markt, zal haar bijstaan. Woensdagochtend stond hij al in de fabriek van AstraZeneca in Seneffe in Henegouwen. In tegenstelling tot zijn Cypriotische collega kent de Fransman wél zijn weg in de internationale politiek en bedrijfswereld. Hij was minister in het kabinet van Dominique de Villepin en CEO van France Télécom en het Franse IT-bedrijf Atos.

3. Heeft Europa zich laten ‘rollen’ bij de contractbesprekingen met de vaccinfabrikanten?

Moeilijk, heel moeilijk te zeggen. Feit is dat noch Von der Leyen noch Kyriakides ooit al een contract met een farmareus had onderhandeld, simpelweg omdat de EU hier niet voor bevoegd was. Shada Islam: “Er was een mismatch tussen de onderhandelingscapaciteiten van de bureaucraten van de Europese Unie en de advocaten van de farmaceutische firma’s. Ze misten de vaardigheden om hen aan de grond te nagelen.”

Feit is ook dat in de zomer de hele wereld op dezelfde vaccins aasde en veel rijke landen met hun chequeboeken stonden te zwaaien. Brits premier Johnson kon bovendien hoeken afsnijden die de Europese procedures niet toestaan en labo’s in zijn land onder druk zetten. Hij ‘gokte’ ook juist toen hij voluit ging voor de vaccins van Pfizer en AstraZeneca. Europa spreidde het risico meer en ging voor zes verschillende aanbestedingen.

De Gruyter: “De Commissie is geen alfamannetje dat de anderen uit de race kan trappen en schaamteloos kan liegen, zoals Boris Johnson of, voor de machtswissel in Washington, Donald Trump.” Binnen de Europese instellingen beseffen ze ook: hoe kaduker de contracten, hoe groter de aansprakelijkheid voor de lidstaten, hoe meer de vaccinscepsis nog zal toenemen.

Hier komt de hele historie met AstraZeneca en de troubles in N-Ierland om de hoek piepen. Eind januari kwam het tot een felle aanvaring tussen de EU en AstraZeneca over het contract dat eind augustus werd afgesloten. De farmaceutische firma kon plots niet de beoogde hoeveelheid vaccins leveren, en het zag ernaar uit dat de Europese Unie wel 336 miljoen euro had gestopt in investeringen voor het vergroten van de productiecapaciteit van AstraZeneca, maar dat de vaccins elders waren beland. Lees: in het Verenigd Koninkrijk.

Twee woorden, best efforts, stonden in de ruzie tussen AstraZeneca en de Commissie centraal. Want betekende die juridische term dat AstraZeneca daarmee een ‘inspanningsverbintenis’ of een ‘resultaatsverbintenis’ was aangegaan? Geert Bourgeois (N-VA), Europees parlementslid en voormalig Vlaams minister-president ergert er zich blauw aan dat de parlementsleden geen enkele controle hadden over die letterlijk levensbelangrijke vaccincontracten. “In mijn decennialange politieke carrière heb ik nooit zo’n pover controlerecht gekend.”

AstraZeneca maakte na veel druk van de Commissie het contract wel openbaar, al zijn er cruciale passages afgeplakt. “Als het bijvoorbeeld gaat over de aansprakelijkheid, lijkt dat vrij goed voor Europa”, merkt Marc Peeperkorn, EU-correspondent voor De Volkskrant, op. “Maar wat zit er achter de zwarte balkjes?” En ook: het contract kan er op papier wel waterdicht uitzien, maar welke middelen heeft Europa om die afspraken af te dwingen? Hadden Von der Leyen en co geen hardere voorwaarden over de leveringen moeten bedingen?

In een poging om zoveel mogelijk flacons te behouden, besliste Von der Leyen in die dagen dat er toezicht kwam op de export van vaccins, inclusief controles op de grens tussen Ierland en Noord-Ierland. Een riskante ingreep, want de vrede tussen de Ierse republiek en Noord-Ierland blijft, zelfs na al die jaren, broos. Peeperkorn: “Daar beging ze echt een fout.” Von der Leyen zag dat na enkele uren in, maar de geest was al uit de fles. Johnson grijpt de misrekening nu aan om het akkoord rond de Noord-Ierse grens weer ter discussie te stellen. Vaccins zijn dus niet alleen big business, maar dienen ook voor dirty politics.

4. Waren aparte lidstaten beter af geweest zonder de Europese aankoop en verdeling van de vaccins?

Had het vaccinnationalisme gezegevierd in Europa, dan waren de grote, rijke landen wellicht wat sneller bediend, maar de armere kleintjes niet. De lidstaten zouden dan tegen elkaar opgeboden hebben, de farmaceutische firma’s zouden (nog) gunstiger contracten gesloten hebben en de verschillende landen hadden wellicht meer moeten betalen voor hun spuiten. Het verklaart waarom gefortuneerde naties zoals Zwitserland of Noorwegen, geen leden van de EU en gesteld op hun onafhankelijkheid, toch meedoen met de groepsaankoop van de Commissie. Of waarom een Moldavië of een Kosovo, arme staten aan de rand van Europa, moeilijk vaccins te pakken krijgen.

Die groepsaankoop was, zoals hierboven al vermeld, aan het begin van de pandemie absoluut geen evidentie. In maart startten Duitsland, Frankrijk, Nederland en Italië – de zogenaamde vaccinalliantie – met hun vieren al onderhandelingen met AstraZeneca op. Peeperkorn: “Merkel brak die onderhandelingen af omdat ze besefte dat ze de EU zouden opblazen. Von der Leyen zei dit woensdag ook in het Europees Parlement: ‘Het was het einde van die Gemeinschaft geworden.’ Waarop ‘Brussel’ de regie in handen nam.”

Alles in acht genomen lijken de meeste Europeanen dus beter af met deze vaccinatiestrategie. Waarom de verontwaardiging in de lidstaten dan zo groot blijft? Caroline De Gruyter: “Veel nationale politici geven Brussel meteen de schuld als er problemen zijn. Dat macaber spel kennen we uit vorige crisissen en dat is nu niet anders.”

5. Komt de huidige traagheid in het vaccinbeleid door een fabricagefout in het Europees systeem?

Het gaat te ver om van een ‘fabricagefout’ te spreken. Het Europese bouwwerk zit wel volgestouwd met controles en comités – professor Vos spreekt van ‘comitologie’ – maar die kwamen er niet zomaar. Europa heeft ze te danken aan de tandarts van Edith Cresson. En neen, dat is geen flauw mopje om een droge tekst over Europa op te leuken.

De gedistingeerde Française had in de jaren negentig, toen ze Europees Commissaris was, een wel erg innige vriendschap met haar dentiste. De man kreeg van Cresson een royale maandwedde waarvoor hij weinig tot niets deed. Toen dat bedrog uitkwam, was het schandaal zo groot dat de toenmalige Commissie van Jacques Santer erover viel.

“Om herhaling te voorkomen kwamen er een reeks rigide regels die tot op de dag van vandaag gelden,” zegt Vos. “Als je rekening houdt met al dat Europese byzantinisme, is het eigenlijk nog een half wonder dat de goedkeuring en bestelling van de vaccins zo snel gegaan zijn. Normaal gezien krijgen de lidstaten 22 dagen voor een goedkeuring van een soortgelijk dossier. Hier hadden ze welgeteld twee uur.”

In crisismomenten verwachten de lidstaten vaak dat ‘Europa’ opereert als een land, maar daar krijgt het niet de macht en de middelen voor. “Tegelijk wil elke lidstaat altijd voor een dubbeltje op de eerste rij zitten en overal zijn zeg in hebben”, zegt De Gruyter. “Ik weet waarover ik spreek, ik ben Nederlandse.”

6. Is er een verschil met de aanpak van vorige crisissen?

Het adagium wil dat crisissen Europa sterker maken en de lidstaten dichter bij elkaar brengt. Of deze pandemie dat adagium bevestigt, is voor de geschiedenisboeken. De ene analist meent nu dat Europa door de coronacrisis, een externe vijand, en de Boris Johnsons van deze wereld meer aan elkaar klit. De Gruyter: “Veel lidstaten hebben door de vaccinwedloop beseft dat de wereld buiten Europa veel killer en gevaarlijker is geworden dan voorheen. Ook landen als Polen, Hongarije of Duitsland zullen wel de stenen uit de grond klagen, maar voelen zich hier goed. We zijn nu misschien de pispaal van de wereld, maar daar komen we wel overheen.” 

Maar is dat geen té vriendelijk lezing van de feiten? “Misschien zal de slagkracht van de EU hierdoor wel vergroten, maar ik denk dat het vertrouwen bij de burgers en de facilitering door de lidstaten zeker niet zal toenemen”, merkt Holslag op. “In de Eurobarometer (enquête die peilt naar vertrouwen in de Europese instellingen, red.) valt op dat de steun voor Europa heel wisselvallig blijft. Er blijven veel twijfelaars. De realiteit is dat Europa moet knokken voor haar geloofwaardigheid.” Sinds 2009 laveert Europa ook van crisis naar crisis. Holslag: “Veel tijd en energie voor fundamentele hervormingen, waarover Von der Leyen ook al beloftes over deed, blijft er daardoor niet over.”

7. Hoe vernederend is het wanneer door een tekort Europa het Russische Spoetnik-V-vaccin zou moeten kopen? 

“Er zijn wel degelijk fouten gemaakt de voorbije weken door de Europese Commissie”, besloot Europees Parlementslid Hilde Vautmans (Open VLD) woensdag na het debat met Von der Leyen. “Ik zou het dan ook bijzonder gênant vinden mochten we hierdoor het Russische Spoetnik vaccin moeten bestellen om ons uit de brand te slepen.” 

De liberale politica formuleerde het dan nog voorzichtig. “Rusland heeft een logge economie, die eigenlijk vooral energie oppompt uit de grond”, vult Holslag aan. “Als zo’n land Europa dan voorbijsteekt, is dat bijzonder wrang.” Minder voorzichtig geformuleerd: dan is de afgang compleet.

Naast Rusland probeert ook China door zijn aanpak van de coronacrisis zijn autoritair model te promoten en aan te tonen dat democratieën niet efficiënt werken. Beide landen vergroten hun invloedssfeer door vaccins te leveren aan derdewereldlanden. Het lijkt wel de sequel van de Koude Oorlog, maar dan met spuiten en geen ruimtetuigen die Spoetnik heten.

“Europa is geen compleet verloren zaak”, meent analiste Shada Islam. “Maar dan moet het meer werk maken van COVAX (een internationaal verbond dat erop moet toezien dat alle aangesloten landen gelijke toegang krijgen tot de vaccins, red.), zoals het beloofd heeft. Nu hamstert Europa enkel vaccins voor haar eigen bevolking, maar lijkt ze vergeten dat niemand veilig is in deze pandemie tot de hele wereldbevolking een vaccin kreeg.” Ook deze hooggestemde belofte staat dus nog op de lange to-dolijst van Commissievoorzitter Von der Leyen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234