Maandag 15/08/2022

AnalyseVoedselzekerheid

Hoe blijven we de wereld voeden terwijl de graanschuur in brand staat?

Een graanmolen in de Ethiopische hoofdstad Addis Ababa (juni 2021). ‘Afrikaanse landen moeten meer zelf­voorzienend worden. Niet op nationaal maar op regionaal niveau, zoals Europa.’
 Beeld AFP
Een graanmolen in de Ethiopische hoofdstad Addis Ababa (juni 2021). ‘Afrikaanse landen moeten meer zelf­voorzienend worden. Niet op nationaal maar op regionaal niveau, zoals Europa.’Beeld AFP

Het conflict in Oekraïne doet de prijzen voor granen en kunstmest exploderen, waardoor miljoenen mensen honger dreigen te lijden. Welke zwaktes in ons voedselsysteem legt dat bloot en hoe garanderen we voedselzekerheid in een nieuwe politieke realiteit?

Dieter De Cleene

Verklein de importafhankelijkheid

Rusland en Oekraïne zijn samen goed voor meer dan 30 procent van de mondiale graanexport. Vooral in Afrika en het Midden-Oosten zijn een aantal landen erg afhankelijk van geïmporteerde granen uit beide landen.

De prijsstijgingen die voedsel voor velen onbetaalbaar maken, zijn vooral het gevolg van onrust en speculatie, licht landbouweconoom Joris Relaes (Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek - ILVO) toe. “De graanbuffer was door de coronacrisis al geslonken. En bij een basisproduct zoals graan reageert de markt zelfs op mogelijk kleine tekorten met onevenredige prijsstijgingen.”

Een geglobaliseerde voedselmarkt is volgens Relaes in principe een verzekering tegen risico’s. Maar sommige landen zijn te afhankelijk geworden van import. “Afrikaanse landen moeten meer zelfvoorzienend worden. Niet op nationaal maar op regionaal niveau, zoals Europa.”

Volgens expert voedsel- en landbouwbeleid Jeroen Candel (Wageningen Universiteit) is het cruciaal dat overheden de kans krijgen om hun markten af te schermen, zoals ook Europa en de Verenigde Staten dat hebben gedaan. “Terwijl we hen tot nog toe net hebben gedwongen hun markten open te gooien en zo de importafhankelijkheid hebben vergroot.”

“Er is in Afrika nog een enorm potentieel om opbrengsten te verhogen”, zegt bio-econome Tessa Avermaete (KU Leuven). “Landbouwgronden brengen er door gebrek aan goede zaden, technologie, meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen nu vaak maar een fractie op van wat ze in optimale omstandigheden zouden kunnen opleveren.”

Verlies de grote uitdagingen niet uit het oog

In Europa gaan stemmen op om enkele ambities uit de Farm-to-Fork strategie, die tot doel heeft de landbouw te verduurzamen, terug te schroeven, om zo voldoende productie te garanderen. De Europese Commissie maakte het al mogelijk om gewassen te telen op grond die normaal braak moet blijven liggen in het kader van natuurherstel. Wetgeving die het pesticidengebruik terug moet dringen, loopt vertraging op.

Candel wijst erop dat het conflict in Europa vooral tot problemen in de veehouderij leidt, waar de marges door de stijgende voederprijzen nog meer onder druk komen te staan. “In de EU is geen sprake van een voedselcrisis maar van een veevoedercrisis”, zegt Candel. “Het is cynisch en zorgwekkend dat sommige politici en belangengroepen het conflict in Oekraïne aangrijpen om de broodnodige verduurzaming van de landbouw tegen te houden, onder het mom van dreigende voedselonzekerheid. De klimaat- en biodiversiteitscrisis brengen grotere en langdurige risico’s voor de voedselvoorziening met zich mee.”

Minder vee(voeder) en biobrandstof

De stijgende voedselprijzen blazen het debat over het gebruik van graan in biobrandstof nieuw leven in. Volgens een rapport van ngo Transport & Environment verdwijnt in Europa elke dag 10.000 ton graan in brandstof, het equivalent van 15 miljoen broden - al is niet al dat graan van voldoende hoge kwaliteit om er effectief brood van te maken. Minder graan als brandstof gebruiken kan volgens T&E druk van de markt halen. “Het is absurd om landbouwgrond te gebruiken om biobrandstof te produceren”, vindt ook Avermaete.

Als we echt iets aan de voedselzekerheid willen doen, dan denken we volgens Candel beter na over hoe we onze landbouwgrond gebruiken. “Meer dan 70 procent van de landbouwgrond in de EU wordt gebruikt voor de teelt van veevoeder en granen die in biobrandstof belanden”, zegt Candel. “Daarbovenop importeren we nog graan voor voeder.”

Onderzoekers aan Wageningen Universiteit pleitten eerder al voor een kringlooplandbouw waarbij we vee enkel nog voeren wat voor ons oneetbaar is. Onze consumptie van dierlijke eiwitten zou dan met ongeveer de helft moeten afnemen. “Een deel van de grond die vrijkomt zouden we kunnen gebruiken om gewassen voor humane consumptie te telen”, zegt Candel.

Zoek alternatieven voor kunstmest

Rusland is niet alleen een belangrijke exporteur van graan maar ook van kunstmest en de ingrediënten ervoor, zoals fosfaat en kalium. “Het is onder meer dankzij die kunstmest dat onze landbouw zulke hoge opbrengsten haalt”, zegt bemestingsexpert Thijs Vanden Nest (ILVO). Kunnen we dan niet gewoon meer mest van ons vee gebruiken? “Dat is niet zo eenvoudig want de voedingsstoffen in mest zijn minder precies gedoseerd en komen niet altijd op het juiste moment vrij”, zegt Vanden Nest. “Met opbrengstverliezen en uitspoeling in het oppervlaktewater tot gevolg.” Het is wel mogelijk om stikstof uit dierlijke mest te recupereren en als een alternatief voor kunstmest te gebruiken.

Veel zal volgens Vanden Nest afhangen van hoe lang de impact van het conflict zich laat voelen. “Een paar jaar minder kalium geeft weinig problemen en door overbemesting in het verleden bevat een deel van onze landbouwgrond zo veel fosfor dat we jaren verder kunnen. Komt de kunstmestbevoorrading voor langere tijd in het gedrang, dan kun je dat opvangen door vlinderbloemigen zoals veldbonen en klaver in gewasrotaties op te nemen, die stikstof in de bodem brengen. Maar dat betekent het grondig omgooien van ons landbouwsysteem.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234