Maandag 21/06/2021

ReportageKoerdische alevieten

Elke steen is hier heilig voor de Koerdische alevieten, dus moet de Turkse staat eraf blijven

Een familie bezoekt het besneeuwde pelgrimsoord Munzur Baba. De Munzur-rivier, die hier ontspringt, is het heiligste van het heiligste.  Beeld Nicola Zolin
Een familie bezoekt het besneeuwde pelgrimsoord Munzur Baba. De Munzur-rivier, die hier ontspringt, is het heiligste van het heiligste.Beeld Nicola Zolin

Eigenlijk alles wat de natuur biedt in Munzur Baba is heilig voor de Koerdische alevieten. Daarom valt alleen al de aanleg van een houten wandelpad door de Turkse overheid verkeerd. Om maar te zwijgen over plannen om van het heiligdom een trekpleister te maken. Dan speelt ook de linkse oriëntatie van de achtergestelde minderheid mee.

Gökhan Uç hurkt in de sneeuw en kust een rots. Hij prevelt een zelfbedacht gebed en zet een brandend kaarsje onder de rots. Geen fabriekskaars maar een handgemaakte, van bijenwas. Dat is het voorschrift hier in heiligdom Munzur Baba, waar de natuur boven alles gaat.

Het is een bijzondere rots, en ook weer niet. Het is slechts een van een stapel van brokken steen tegen de bergwand. De veertigjarige eigenaar van een koffieshop had net zo goed een andere steen kunnen kussen. Alle rotsen zijn heilig voor de Koerdisch-alevitische inwoners van de provincie Tunceli, in het oosten van Turkije.

En niet alleen rotsen. Ook bomen worden vereerd en dieren, vooral berggeiten. Eigenlijk alles wat de natuur de mens heeft geschonken. Dersim, zoals alevieten de regio noemen, is een ecologisch walhalla. Het heiligste van het heiligste is de rivier, de Munzur. Ze ontspringt hier op deze plek, gevoed door meer dan driehonderd waterbronnen.

Vandaar dat pelgrimsoord Munzur Baba zo belangrijk is in de religie van de alevieten. Ook nu, in de winterkou op 3.000 meter hoogte, loopt er een boerenfamilie rond uit Çemisgezek, drie uur rijden verderop. “In de zomer komen we hier vaak”, zegt vader Ali Akpolat. “Nu wilden we de mooie natuur zien met de sneeuw.” Door touwtjes aan bomen te hangen hebben ze wensen gedaan. Welke? “Gezondheid, vrede en geluk.”

Munzur Baba. Beeld Volkskrant Infographics
Munzur Baba.Beeld Volkskrant Infographics

Werk in uitvoering

Zo op het oog hebben de autoriteiten hun best gedaan er iets van te maken. Er is een kronkelend houten wandelpad aangelegd op houten palen, dat de pelgrims langs de sacrale hoogtepunten op de bergwand voert. Het is werk in uitvoering. Langs de toegangsweg worden houten kiosken neergezet, voor de verkoop van religieuze snuisterijen en versnaperingen. Verderop is een ontmoetingsruimte in aanbouw.

Niets mis mee, zou je zeggen, maar daar denken de inwoners van Dersim anders over. Zij zijn in meerderheid tegen de plannen van de gouverneur en dus eigenlijk van de Turkse regering, want hij wordt door Ankara benoemd. Elke ingreep in de vereerde natuur is er voor de alevieten een te veel.

Op zich begrijpt de 68-jarige Zeynel Batar dat de overheid iets aan Munzur Baba wil doen. Hij is de dede van het district, de geestelijk leidsman van de alevieten, en als zodanig zag hij met lede ogen wat er met het pelgrimsoord gebeurde.

In de warme maanden maakten de vele gelovigen er een zooitje van. Er werd alcohol gedronken en gedanst. Afval bleef liggen. Barbecues gaven rookoverlast. Sommigen zwommen in de rivier, wat zo ongeveer blasfemie is. “Vaak zei ik er wat van, maar ze luisterden niet”, zegt Batar. Ook onder alevieten is het gezag van de geestelijkheid afgebrokkeld.

Opknapbeurt

De opknapbeurt van de overheid echter heeft evenmin zijn goedkeuring. “Munzur Baba moet zijn natuurlijke vorm behouden. Een oord van vrede en gezondheid. De staat mag er geen steen aan veranderen. Maar ze willen er een toeristische trekpleister van maken.” Dan pakt de dede zijn elfsnarige oud en zingt, naar alevitisch gebruik, een droevig lied.

Afgelopen zomer kwam het verzet tegen het project tot een hoogtepunt. In provinciehoofdstad Tunceli en op het terrein van Munzur Baba werden (bescheiden) protestbijeenkomsten gehouden. Een petitie ging rond. Een menselijke keten werd door de politie beëindigd met een beroep op corona, de deelnemers kregen een fikse boete.

Geheel zonder succes was de tegenbeweging niet, zegt Kenan Çetin, voorzitter van de advocatenorde in Tunceli. Volgens hem waren er plannen voor zwembaden, een speeltuin, een amfitheater, een uitkijktoren, een parkeerplaats. Een soort alevitisch pretpark. “Door ons verzet is dat allemaal geschrapt”, zegt hij. “Munzur Baba is het centrum van de alevitische cultuur. Waarom zou je dat kapitalistisch uitbuiten?”

Daarmee raken we een andere dimensie van de zaak: de linkse genen van Dersim. Alevieten – naar schatting 10 tot 15 procent van de Turkse bevolking – zijn niet alleen de meest achtergestelde minderheid van Turkije, zij vormen (niet toevallig) ook het meest linkse volksdeel. Voor de Koerdische alevieten geldt dat nog sterker dan voor de Turkse alevieten, die elders wonen.

Sinds de jaren zestig krijgen mensen uit deze regio in Turkije al snel het etiket ‘communist’ opgeplakt. Overdreven misschien, maar niet per se ongegrond. Linkse organisaties waren er altijd sterk, en met de 52-jarige Fatih Mehmet Maçoglu heeft Tunceli de enige communistische burgemeester van het land.

De eigenzinnigheid van de Koerdische alevieten gaat ver terug. Al in de Ottomaanse tijd had het centrale gezag weinig greep op het geïsoleerd levende bergvolk. Toen de kemalisten in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw een Turkse natie uit de grond stampten, was Dersim de laatste regio die zich onttrok aan de gedwongen eenwording.

Koerdische alevieten branden kaarsjes bij de heilige rotsen. Beeld Nicola Zolin
Koerdische alevieten branden kaarsjes bij de heilige rotsen.Beeld Nicola Zolin

In 1938 werd daaraan keihard een eind gemaakt. De Turkse strijdkrachten vermorzelden het verzet met methoden die aan de Armeense genocide deden denken. Piloten lieten bommen vallen, gifgas werd ingezet. Waarschijnlijk kwamen meer burgers om dan de 13.160 die het leger registreerde.

Langs de weg van Tunceli naar Munzur Baba staat een soort natuurlijk monument: een tientallen meters hoge klif langs de rivier. Volgens de alevitische geschiedschrijving werden hier driehonderd vrouwen en kinderen, wanhopig op de vlucht voor het leger, naar beneden gegooid. De rots heet sindsdien Klif van ’38. Verderop werden in grotten schuilende burgers met Duits mosterdgas uitgerookt; in hooibergen werden ze levend verbrand. Vele anderen werden simpelweg doodgeschoten.

Dersim-opstand

Het trauma van de Dersim-opstand heeft generaties alevieten timide gehouden. Ze hielden zich gedeisd en werden als zijtak van de islam nauwelijks opgemerkt. Ook toen de politieke dynamiek van de jaren zestig en zeventig hen als vanzelf in het radicale kamp bracht, nam hun cultureel zelfbewustzijn amper toe. Aleviet? Nee hoor, vonden velen: we zijn in de eerste plaats links!

“Pas in de jaren negentig ging de jeugd op zoek naar onze geschiedenis en hoorden we over de Dersim-opstand”, zegt Dogan Can, docent politieke wetenschappen op de Munzur Universiteit. “Mijn vader had er nooit iets over gezegd. Pas de laatste twintig jaar stellen jongeren vragen. Er wordt nu veel oral history opgetekend.”

De ‘revival’ van het alevitisme was vooral een gevolg van verstedelijking en migratie naar Europa. Wat vanzelfsprekend was in de dorpen, was dat niet langer in de grote stad. Daar moesten de alevieten een plaats bevechten en zichzelf herontdekken.

Deze zoektocht naar de alevitische identiteit is een voor de buitenstaander soms onbegrijpelijke, maar ook voor de betrokkenen zelf verwarrende opgave. Is het alevitisme een religie of vooral een cultuur? De alevitische cultuur mag dan zijn hervonden, van een religieuze opleving is geen sprake. En zijn Koerdische alevieten op de eerste plaats Koerd of vooral aleviet? Aan veel mensen in Dersim vroegen we: “Met wie voel je je meer verbonden: met Turkse alevieten of met soennitische Koerden?” Het werd ervaren als bijna ongepast. Dat kun je toch niet vragen!

Hemelbestormer

In één opzicht plaatst hun culturele revival de inwoners van Dersim midden in de 21ste eeuw: ecologisch bewustzijn. Het vereren van de natuur past naadloos in de belevingswereld van de mondiale klimaatgeneratie.

Daarom is de populaire burgemeester Maçoglu niet zozeer een communist, als wel een groene, linkse hemelbestormer en feminist. Als eerste Turkse burgemeester voerde hij menstruatieverlof voor vrouwelijke ambtenaren in. “De mensen in Dersim vinden steun in een rots, een boom of een fontein”, zegt hij in zijn kantoor in Tunceli. “De natuur is in balans. Neem je één deel weg, dan stort de rest in.”

Vandaar ook, zegt hij, het verzet tegen de bouw van nog meer stuwdammen in de provincie, zoals de regering wil. Menige heilige rots is onder water verdwenen door de twee dammen die al wel zijn aangelegd. Dieren verloren hun territorium.

“Het systeem vernietigt het milieu”, stelt de burgemeester vast. Het systeem? “Kapitalisme en imperialisme.” Zo kruipt het linkse bloed waar het niet gaan kan. De plannen van Ankara brengen Dersim als vanouds in oppositie tegen het centrale gezag.

De gelauwerde journalist Ferit Demir (50) noemt zijn provincie “het meest gepolitiseerde gebied van Turkije”. Dersim, zegt hij, wordt door regeringspartij AKP gestraft omdat bijna niemand hier erop stemt. De autoritaire hand van Erdogan heeft de mensen schuw gemaakt.

Toch zet Demir kanttekeningen bij het verzet tegen de plannen voor Munzur Baba. Zo slecht zijn die niet, vindt hij. “De bevolking heeft er zelf een rommeltje van gemaakt. Ik begrijp niet wat ze tegen dat houten pad hebben. Maar de mensen hier wantrouwen alles wat de regering doet. Was de burgemeester ermee gekomen, dan hadden ze het wel geaccepteerd.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234