Zaterdag 31/07/2021

InterviewIco Maly

‘Een enorm aantal mensen is gemobiliseerd door ‘nieuw rechts’’: cultuurwetenschapper Ico Maly

Ico Maly: 'Extreemrechts is nu wereldwijd de belangrijkste drijfveer van terrorisme. Het idee dat Jürgen Conings een uitzondering zou zijn, is dus een forse onderschatting.' Beeld Tim Dirven
Ico Maly: 'Extreemrechts is nu wereldwijd de belangrijkste drijfveer van terrorisme. Het idee dat Jürgen Conings een uitzondering zou zijn, is dus een forse onderschatting.'Beeld Tim Dirven

Een dolgedraaide eenzaat? Volgens cultuurwetenschapper Ico Maly (42) is de zaak-Jürgen Conings nog maar een voorproefje van de rechts-extremistische dreiging die op ons afkomt. ‘Ik zie helaas niet meteen een positief einde.’

Een steungroep op Facebook met bijna 50.000 leden. Bedreigingen tegenover journalisten, wetenschappers en moslims. De klopjacht op de extreemrechtse militair Jürgen Conings beroert de onderbuik van Vlaanderen. “Wat we meemaken, is een duidelijke verschuiving naar rechts”, zegt Ico Maly, cultuurwetenschapper en docent nieuwe media en politiek aan de Universiteit van Tilburg. “Een enorm aantal mensen wordt gemobiliseerd door ‘nieuw rechts’, een beweging die zich afzet tegen migratie, democratie en liberalisme. Binnen deze groep zie je sommigen die geweld normaliseren en verheerlijken.”

Hoe ernstig moeten we de dreiging nemen? Vorige week werd de redactie van deze krant nog ontruimd.

“Zeer ernstig. In 2020 is het aantal terreuraanslagen door rechtse extremisten met 250 procent gestegen. In het Westen is extreemrechts nu de belangrijkste drijfveer van terrorisme. Het idee dat Jürgen Conings een uitzondering zou zijn, is dus een forse onderschatting.”

Wie zit er allemaal in de onlinesteungroepen voor Jürgen Conings?

“Vlaams Belangers, complotdenkers, militairen: mensen uit verschillende niches van de samenleving die om allerlei redenen samenkomen en een massa vormen. Dat zag je ook bij de bestorming van het Capitool in de Verenigde Staten. Op het eerste gezicht leken dat allemaal trumpisten, maar bij nader inzien was het een samenraapsel van militiemannen, QAnon-fans en andere complotdenkers. Hun ideologische opvattingen brachten hen op dat moment even samen, waardoor ze opeens met een grote groep waren.”

Opvallend: de dreiging tegen DPG Media kwam uit Nederland.

“Dat verwondert me niet, want in de Facebook-groep rond Jürgen Conings zag ik ook al veel Nederlanders opduiken. Zo lieten het Nederlandse Voorpost en anderen met complottheorieën van zich horen.”

Is er sprake van een internationaal netwerk?

“De nieuw-rechtse cultuur beperkt zich niet tot België. Een beweging als Schild & Vrienden heeft connecties met identitairen in andere Europese landen. Denk aan Thierry Baudet in Nederland of Martin Sellner in Oostenrijk. Niet dat alle nieuw rechtse activisten elkaar allemaal kennen en duistere plannen beramen, maar ze houden elkaar wel in de gaten. Als het nodig is, steunen ze elkaar. Dat is de grote paradox: de nationalisten van vandaag zijn meer transnationaal georganiseerd dan wie ook.”

Waarom raakt Conings eigenlijk zo’n gevoelige snaar bij mensen?

“Dat heeft te maken met de blik waarmee ze kijken naar de realiteit. Die wordt beïnvloed door allerlei ideeën die circuleren in de maatschappij, en die vandaag al behoorlijk mainstream zijn. Denk bijvoorbeeld aan de omvolkingstheorie van de Franse denker Renaud Camus, die regelmatig wordt aangehaald door Vlaams Belang. Die vertrekt vanuit het idee dat er een aanval gaande is op onze samenleving. Dat migratie niet zomaar migratie is, maar aangestuurd wordt door een linkse elite die onze natie wil kapotmaken. Dat de blanke man de tweede rol speelt. Eens je vanuit die oorlogslogica naar de samenleving kijkt, wordt iedereen die hiertegen in opstand komt een verzetsstrijder.”

‘Ik hoop vooral dat Conings niet doodgeschoten wordt. In dat geval is hij de grote martelaar.’ Beeld Karel Duerinckx
‘Ik hoop vooral dat Conings niet doodgeschoten wordt. In dat geval is hij de grote martelaar.’Beeld Karel Duerinckx

Ook als hij daarbij het gezin van een wetenschapper bedreigt?

“Aanhangers vinden Jürgen Conings sympathiek omdat hij eindelijk durft zeggen dat het genoeg is geweest. Het feit dat hij nog geen zware slachtoffers heeft gemaakt en met psychologische problemen kampt, speelt daarbij natuurlijk in zijn voordeel. Het maakt van hem de ideale zondebok.”

Woensdag werd een copycat van Conings gearresteerd. Zijn er nog meer Jürgens op komst?

“Ja. Wanneer, dat weet niemand. Maar aangezien we met een structureel probleem kampen, lijkt me dat onvermijdelijk. In eerste instantie zal je misschien veel kleinere daden krijgen: geweld op allochtonen, graffiti’s, intimidaties. Maar er kan altijd een individu opstaan die beslist dat het genoeg is geweest. Iemand die vindt dat hij niets meer te verliezen heeft en maar beter nog een ‘goede daad’ kan stellen voordat hij gaat. Dat stramien zie je wel vaker. Denk bijvoorbeeld aan Dylann Roof, de man die in 2015 negen zwarte kerkgangers doodschoot in Charleston.”

Tom Van Grieken zei vorige week in De afspraak dat Vlaams Belang een ‘ventiel’ is voor veel opgekropte frustratie. Dankzij hen worden we gespaard van verdere radicalisering.

“Dat klopt niet. Politici hebben een publieke functie, als een soort opvoeder. Ze zijn niet het ventieltje, maar net het aandrijfwiel van heel dit ding. Dat is een fundamenteel verschil.”

Is hij dan een van de imams die de radicalisering prediken, zoals Open Vld-voorzitter Egbert Lachaert het verwoordt?

“Van Grieken is een zeer behendig communicator. Hij slaagt er altijd in om als een soort paling verantwoordelijkheid te ontwijken, en tegelijk nog altijd te zorgen dat radicale groepen zich herkennen in zijn partij. In dat opzicht verbaast het me telkens hoe journalisten en intellectuelen zeggen dat hij proper is. Alsof hij helemaal anders is dan Filip Dewinter en nooit meer over het randje gaat. Terwijl hij eigenlijk constant over het randje gaat.”

Defensieminister Ludivine Dedonder (PS) beschuldigt ook N-VA ervan populisme en haat aan te wakkeren. Gaat dat niet te ver?

“Ergens heeft ze wel een punt. Op zich is N-VA een eerder salonfähig gezicht van nieuw rechts. De partij zal nooit expliciet oproepen tot geweld. Maar je ziet wel de narratieven, die worden gekoppeld aan een boodschap om in verzet te gaan. N-VA neemt al tien jaar lang een zeer radicale positie in in het debat. Kijk bijvoorbeeld naar de tweets die Theo Francken nu ook de wereld heeft ingestuurd over ‘dokter haat’ of ‘professor agitatie’, gericht tegen Marc Van Ranst. Hij heeft een lang traject van zeer stevige communicatie.”

Over Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken: 'Het verbaast me telkens hoe journalisten en intellectuelen zeggen dat hij proper is. Alsof hij helemaal anders is dan Filip Dewinter en nooit meer over het randje gaat. Terwijl hij eigenlijk constant over het randje gaat.' Beeld Photo News
Over Vlaams Belang-voorzitter Tom Van Grieken: 'Het verbaast me telkens hoe journalisten en intellectuelen zeggen dat hij proper is. Alsof hij helemaal anders is dan Filip Dewinter en nooit meer over het randje gaat. Terwijl hij eigenlijk constant over het randje gaat.'Beeld Photo News

Rik Van de Walle, rector van de UGent, krijgt intussen de wind van voren omdat hij zei dat we in gesprek moeten gaan met extreemrechts. Wat vindt u van deze oproep?

“Uiteraard moeten we niet luisteren naar complottheorieën en moeten we racisme sterk veroordelen. Maar we moeten mensen en hun zorgen wel serieus nemen. Anders maken we dezelfde fout als Hillary Clinton toen ze de aanhangers van Trump wegzette als ‘deplorables’. We moeten erkennen dat er iets fundamenteel scheef zit in onze samenleving. Er zijn blijkbaar structurele oorzaken waardoor complotverhalen plotseling realistisch lijken en een vruchtbare bodem vinden.”

Welke oorzaken zijn dat?

“Als je voorbij de racistische laag kijkt, dan gaat het voor veel mensen om een gebrek aan toekomstperspectief. Zullen hun kinderen het beter hebben dan hen? Voor het eerst is er een generatie die harder moet werken dan haar ouders, terwijl ze minder zekerheid heeft. Dat is iets waar de gewone man van wakker ligt, en wat extreemrechts al dertig jaar ongemeen goed weet uit te buiten.”

“Voor een stuk is dit ook het gevolg van de instabiele wereld waarin we leven. Ons economisch systeem maakt crisis na crisis door. De armoede en de inkomensongelijkheid nemen toe. Intussen kampen we massaal met burn-outs en leven we steeds meer gejaagd.”

Velen wijzen ook platformen zoals Facebook en Twitter met de vinger.

“Zij dragen inderdaad een grote verantwoordelijkheid. De algoritmes waarmee ze bepalen welk nieuws iemand te zien krijgt, zijn gebaseerd op populariteit. Hoe meer likes of reacties iets krijgt, hoe meer zichtbaar het wordt voor anderen. Dat mogen ook boze reacties zijn. De platformen selecteren dus op basis van kwantiteit in plaats van kwaliteit. Dat is een fundamenteel probleem, want het zorgt ervoor dat complottheorieën zich breed kunnen verspreiden en populair worden.”

“We moeten dit aanpakken, want we zijn stilaan een generatie aan het opvoeden die ongeletterd is. Ik merk dat bij mijn eerstejaarsstudenten. Sommigen geloven bijvoorbeeld in de flat earth theory, die stelt dat de aarde plat is in plaats van bol. Dan mag ik als docent van nul beginnen en het werk doen dat eigenlijk in het middelbaar had moeten gebeuren.”

‘Voor het eerst is er een generatie die harder moet werken dan haar ouders, terwijl ze minder zekerheid heeft. Dat is iets wat extreemrechts al dertig jaar ongemeen goed weet uit te buiten.’ Beeld Karel Duerinckx
‘Voor het eerst is er een generatie die harder moet werken dan haar ouders, terwijl ze minder zekerheid heeft. Dat is iets wat extreemrechts al dertig jaar ongemeen goed weet uit te buiten.’Beeld Karel Duerinckx

In welke mate speelt de coronacrisis een rol? Zullen de spanningen straks niet automatisch wegebben, zodra we meer vrijheid krijgen?

“Ik vrees van niet. Daarvoor zijn de problemen te structureel. Het idee dat we straks na deze crisis weer kunnen voortdoen zoals voorheen, is een illusie.”

Hoe kunnen we dit volgens u oplossen?

“Ik zie helaas niet meteen een positief einde. We oogsten nu wat er in de voorbije dertig jaar werd gezaaid. Er is iets fundamenteel scheef gegroeid in onze samenleving. Een probleem waarvoor we allemaal een stukje verantwoordelijkheid dragen. Daar bestaat geen silver bullet, een simpel antwoord, voor. Ik denk dat we vooral moeten zorgen dat mensen opnieuw een toekomst hebben.”

• geboren op 11 augustus 1978 in Knokke

• cultuurwetenschapper, docent Digital Media & Politics aan de Universiteit van Tilburg (NL)

• schreef onder andere De beschavingsmachine (2009), Hedendaagse antiverlichting (2018) en Nieuw rechts (2018).

• binnenkort verschijnt zijn nieuwe boek Vooruit! bij uitgeverij Epo

Intussen staat het repressieve beleid tegen rechts-extremisme veel minder ver dan dat tegen moslimextremisme. Hoe komt dat?

“Aan de veiligheidsdiensten ligt het niet, want zij waarschuwen al jaren dat we rechts-extremisme ernstig moeten nemen. Feit is wel dat je met een veel grotere tegenmacht in de samenleving zit, waardoor het moeilijk is om rechts-extremisme even hard aan te pakken. Kunt u zich voorstellen dat er na de aanslagen in Brussel Facebook-groepen opdoken van 50.000 leden, waarin moslims hun sympathie uitdrukten voor de aanslagen? Het kot zou terecht te klein zijn geweest.”

We zijn te laat om nog in te grijpen?

“Dat zeg ik niet, maar we kunnen moeilijk een kwart van de bevolking op de lijsten van Staatsveiligheid zetten. Laat staan dat we moeders van Vlaams Belangers zouden bijstaan om hun kinderen op te voeden, zoals we met moslims doen. Dat is gewoon ondenkbaar. Het geeft ook te denken aan hoe we voorheen met radicalisering omgingen.”

Tot slot: op welke afloop hoopt u in de zaak-Conings?

“Ik hoop dat ze hem zo snel mogelijk oppakken. Het feit dat dat tot nu toe niet lukt, baart me zorgen. Ofwel heeft de man een bijzonder goed netwerk en wordt hem de hand boven het hoofd gehouden, ofwel is hij zo goed in camouflage dat hij nog altijd in dat bos zit. Maar ik hoop vooral dat hij niet doodgeschoten wordt. In dat geval is hij de grote martelaar.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234