Zondag 17/11/2019

Het oog van Peking

De tentakels van Xi Jinping: hoe China Belgische onderzoekers onder druk zet

De Chinese president Xi Jinping vindt het belangrijke studenten uit te sturen, ‘om het land te dienen’. Beeld AP

China zet in toenemende mate soft power in om wereldwijd academici te beïnvloeden. Ook in ons land. Mensenrechtenissues zoals Hongkong en de Oeigoeren zetten de zaken op scherp. ‘Je kritische stem laten horen heeft directe gevolgen.’

Begin augustus dit jaar komen twee heren in smetteloos kostuum de gebouwen van de Université Libre de Bruxelles (ULB) aan de Franklin Rooseveltlaan binnen. Daar ligt het centrum East-Asian Studies van de ULB. De twee onaangekondigde gasten stellen zich voor als Chinese professoren. “Ze bleken op zoek naar de Chinese doctoraatsonderzoekers bij ons”, zegt een bron die erbij aanwezig was.

ULB-professor Vanessa Frangville bevestigt het bezoek. Ze leidt de onderzoeksgroep en is directeur van het Confucius-instituut aan de ULB, dat gericht is op de studie van de Chinese taal en cultuur. Volgens haar kwam het bezoek van de twee Chinezen intimiderend over. “Enkelen van onze Chinese doctorandi maken zich zorgen over wat met hen zal gebeuren als ze terugkeren naar China.”

Oeigoeren

De laatste jaren stijgt het aantal Chinese studenten en onderzoekers in ons land (zie tabel). President Xi Jinping spoorde in december 2017 studenten ertoe aan in het buitenland te studeren “om China te dienen”. 

Dit voorjaar raadde de ngo Human Rights Watch universiteiten aan om een gedragscode uit te werken om Chinese intimidatie en controle op de campussen tegen te gaan. Volgens de ngo gaat het om een wereldwijd probleem, onder meer door de toenemende bezorgdheid over mensenrechten bij China-onderzoekers.

De ULB doet regelmatig kritisch onderzoek naar de mensenrechten in China. Frangville is bijvoorbeeld gespecialiseerd in de kwestie van de Oeigoeren, een moslimminderheid in het westen van China in de provincie Xinjiang. China brengt minstens een miljoen Oeigoeren onder in kampen, volgens de overheid om hen herop te voeden in de strijd tegen het moslimextremisme. 

Westerse onderzoekers hebben het over willekeurige arrestaties, gedwongen opsluiting, concentratiekampen, brainwashing en schrikbewind. In juni kwam uit dat een Oeigoers gezin door de Belgische ambassade in Peking werd overgeleverd aan de Chinese politie, hoewel de vader in ons land een erkende vluchteling is.

Ondervraging

De mannen die in augustus een bezoek aan de ULB brachten, hadden geen visitekaartjes bij zich, maar De Morgen kon achterhalen dat een van hen Xuan Zhao was, professor aan de Minzu-universiteit in Peking. Dat is een universiteit voor de studie van etnische minderheden, waar Zhao de afgelopen jaren enkele artikels over Xinjiang publiceerde. Hij is ook verbonden aan een denktank die expliciet gericht is op het versterken van internationaal onderzoek naar de Chinese cultuur.

Na meermaals aandringen reageerde Zhao via e-mail. Naar eigen zeggen was hij samen met een vriend op vakantie in België en kwamen ze op de ULB een oud-medestudent bezoeken die bij Frangville werkt. “Ik denk eraan om een onderzoeksproject te starten over de moslimimmigratie in Europa”, zegt Zhao. “België is daarvoor mijn eerste keuze, en ik ben op zoek naar een onderzoekspost aan een Belgische universiteit.”

Zhao wil niet zeggen waarom hij zonder afspraak langskwam. Hij wil ook niet zeggen wie zijn vriend was. 

Zijn bezoek was niet het enige incident dat in augustus aan de ULB de wenkbrauwen deed fronsen. Een collega van Frangville werd tegengehouden in China. Rond die datum kwam ook een mail van een partneruniversiteit in China binnen voor een geleid bezoek aan de campus. De Chinese delegatie bleek vooral geïnteresseerd in de logistiek bij de ULB, waaronder de bewaking. De universiteit weigerde dat bezoek.

“Apart van elkaar zou ik niet spreken van intimidatie, maar alles samen is het best vervelend”, zegt Frangville.

Zelfcensuur

Ook vorig jaar voerde China de druk op de ULB op. In november 2018 plaatste de Brusselse universiteit een zogeheten motie online waarin ze zich bezorgd toonde over Oeigoerse academici die in kampen verdwenen. De Morgen kreeg een brief in handen die de Chinese ambassade vervolgens naar de ULB verzond. “De ambassade hoopt dat de universiteit kan vermijden dat ze zich laat misleiden door valse informatie en de motie en andere niet-gefundeerde artikels over Xinjiang verwijdert van haar website, in het algemeen belang van de vriendschappelijke Belgo-Chinese samenwerking.”

De ULB staat niet alleen. Op 31 oktober vorig jaar verscheen in De Morgen en de Volkskrant een open brief van 24 Belgische en Nederlandse academici over de vervolging van Oeigoeren. Daarop reageerde de Chinese ambassade in Nederland met een brief waarin ze opnieuw het discours over de kampen countert, maar ook twijfel zaait over de geloofwaardigheid van de “zogenaamde ‘sinologen’” en hen beschuldigt van “bijbedoelingen”.

Beeld Brecht Vandenbroucke

“Dat soort zaken veroorzaakt een sfeer waarin onderzoekers bang worden om bepaalde zaken naar voren te schuiven, omdat het weleens negatieve gevolgen kan hebben, zoals het weigeren van visa om naar China te reizen”, zegt Stijn Deklerck, een onderzoeker aan de KU Leuven die de open brief ondertekende. “Dat kan leiden tot zelfcensuur. Die druk vanuit China is er nu veel meer dan vroeger.”

VIsumproblemen

Uit een wetenschappelijke bevraging bij meer dan 500 China-onderzoekers in het Westen blijkt dat 70 procent van hen zelfcensuur als een probleem ervaart. Dat onderzoek uit 2018 van de Amerikaanse Princeton University en de University of Missouri stelde vast dat 5 procent van die onderzoekers visumproblemen ondervindt. Visumproblemen komen disproportioneel vaak voor bij onderzoekers die bezig zijn met mensenrechten, etniciteit en de Chinese Communistische Partij.

Verscheidene China-onderzoekers die voor dit artikel werden gecontacteerd, wilden niet met naam en toenaam getuigen. “Je kritische stem laten horen, heeft directe gevolgen”, klinkt het bij een van hen. Er heerst een gevoel bij China-kenners dat onder Xi Jinping onderwijs opnieuw meer gepolitiseerd is.

“De druk uit China stijgt”, zegt sinologe Jeanne Boden in haar nieuwe boek over Chinese propaganda, dat intussen in het Nederlands is vertaald. “Wie meedoet, wordt beloond. Wie aan zijn principes vasthoudt, wordt gestraft.”

Onlangs gaven twee van de bekendste uitgevers van academische publicaties, Springer Nature en Cambridge University Press, toe aan de Chinese druk tot censuur. China had ermee gedreigd hen de toegang tot de Chinese markt te ontzeggen door hun websites ontoegankelijk te maken in China. Beide uitgevers stemden ermee in honderden artikels van hun Chinese website te verwijderen. Het ging om publicaties die te vinden waren met zoektermen als Tiananmen, Tibet, Taiwan, Xinjiang, Oeigoer… Cambridge University Press draaide de beslissing na kritiek van academici wel terug.

Traumatisch

Een bekend censuurincident viel in 2014 een conferentie in het Portugese Braga te beurt. Chinese ambtenaren scheurden enkele pagina’s uit het congresprogramma omdat er verwijzingen op stonden naar academische instellingen uit Taiwan, en dat past niet in de Eén-China-politiek.

Frangville maakte in februari dit jaar iets soortgelijks mee op een conferentie over Xinjiang in Straatsburg. Twee personen verspreidden er propaganda en brachten het panel in diskrediet. Het leken studenten, maar volgens Frangville identificeerde de politie hen als personeel van de Chinese consulaire diensten. “Dat was traumatisch, omdat ze twijfel zaaiden bij wat we daar vertelden.” Volgens het Amerikaanse tijdschrift The Atlantic waren er soortgelijke interventies in Ierland en Canada.

De vraag is of onze universiteiten voldoende gewapend zijn. “Ik vind het moeilijk om momenteel sinoloog te zijn”, zegt een Belgische onderzoeker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234