Dinsdag 16/08/2022

AnalyseVerenigde Staten

De spiraal van polarisatie in de Amerikaanse politiek doorbreken? De opties op een rij

Demonstranten bij het Hooggerechtshof in Washington DC in 2000. Toen won George W. Bush de verkiezingen van Al Gore, met 537 stemmen verschil.  Beeld CQ-Roll Call, Inc via Getty Imag
Demonstranten bij het Hooggerechtshof in Washington DC in 2000. Toen won George W. Bush de verkiezingen van Al Gore, met 537 stemmen verschil.Beeld CQ-Roll Call, Inc via Getty Imag

De Amerikaanse politiek is vastgelopen in een verbitterde strijd tussen twee partijen. Kan dat ooit nog goedkomen? De opties op een rij.

Bas den Hond

Op 12 december 2000 hoorden de Amerikanen van het Hooggerechtshof wie hun nieuwe president zou worden. Na een slepend dispuut over onduidelijk gemerkte stembiljetten in Florida won George W. Bush officieel de verkiezing in die staat van Al Gore, met 537 stemmen verschil van de bijna zes miljoen. De 25 leden die Florida mocht leveren voor het kiescollege stemden een paar dagen later allemaal voor de Republikein, die daarmee 271 stemmen had in dat college, twee meer dan de helft.

Zelden hebben zo weinig stemmen zoveel verschil gemaakt. Voor de VS, maar ook, al kon niemand dat toen nog vermoeden, voor Afghanistan en Irak. Maar de wet is de wet, zei de Democratische verliezer in een tv-toespraak. De erkenning van zijn verlies moet Al Gore extra zwaar zijn gevallen omdat hij in totaal méér stemmen haalde dan Bush. Maar de grondwet schrijft voor dat de president gekozen wordt door een kiescollege. En daarin telt de stem van kleine staten relatief zwaar.

“Dit was een buitengewone verkiezing”, zei Gore. “Maar dit kan een van Gods ondoorgrondelijke wegen zijn die ons leidt naar nieuwe gemeenschappelijkheid. Want juist dat het verschil zo klein was, kan ons eraan herinneren dat we één volk zijn met een gedeelde geschiedenis en een gedeelde bestemming.”

Tijd voor hervorming

Niet dus. Sinds die verkiezing in 2000 is het Amerikaanse politieke systeem, dat politici en burgers in twee partijen verdeelt en op alle niveaus keihard onderscheid maakt tussen winnaars en verliezers, in een spiraal van polarisatie terechtgekomen. Daar zijn de Amerikanen zelf niet blij mee. Begin vorig jaar liet het Pew Instituut in Washington DC in zeventien economisch belangrijke landen een opinieonderzoek houden over democratie. Van de Amerikanen zei 85 procent dat het politieke systeem van hun land ingrijpend of zelfs compleet hervormd moet worden. Alleen in Italië en Spanje oordeelden meer mensen zo negatief over de democratie in hun land.

Brian Burgoon is ook zo’n kritische Amerikaan. Dat hij al twintig jaar elders woont – hij is hoogleraar internationale en vergelijkende politieke economie aan de Universiteit van Amsterdam – betekent nog niet dat hij zijn land van herkomst heeft afgezworen. “Maar de afgelopen acht jaar zijn voor mij als Amerikaan in Amsterdam superdeprimerend geweest.”

Voor de ontsporing van de Amerikaanse politiek kun je volgens Burgoon niet enkel het kiessysteem als schuldige aanwijzen. “Het is heel bijzonder hoeveel rancune en haat er bestaat vanuit links tegenover rechts, en andersom. Ik zie die ‘affectieve polarisatie’ ook bij mezelf, een bepaalde minachting voor die ander, ook al vind ik die uit democratisch oogpunt onheus.”

Socialisatieproces

Amerikanen zouden beslist minder geharnast tegenover elkaar staan, en aardiger over elkaar denken als ze hun politici zouden kiezen zoals in Nederland of België, denkt hij. Want dan komt er ruimte voor partijen die standpunten uit Republikeinse en Democratische hoek combineren. “In de politicologie hebben we het vaak over de twee relevante tegenstellingen in de politiek. Enerzijds is dat links tegen rechts, dus hoe goed vind je de welvaartsstaat, hoe redelijk en eerlijk is het dat rijke mensen meer hebben dan arme mensen? En anderzijds de culturele dimensie, die gaat over zaken als immigratie, kosmopolitisme, homorechten. Ik kan me voorstellen dat je vier, vijf of zes partijen zou zien. Waardoor dat rancuneuze, antidemocratische geluid dat nu echt de overhand krijgt onder Republikeinen niet zo overheersend zou zijn.”

Terwijl je in de VS na de verkiezingsdag kunt uitrekenen wie de macht heeft veroverd, moet daar in de lage landen lang over onderhandeld worden. Onder politicologen geldt het niet bepaald als een pluspunt van dat systeem dat er vorig jaar in Burgoons gastland Nederland zeventien partijen zetels veroverden in de Tweede Kamer. Maar die nadelen vallen in het niet bij de voordelen die het voor de VS zou hebben. “Partijen zouden gewend zijn aan onderhandelen”, zegt Burgoon. “En partijen die veel coalitie-ervaring hebben gaan gematigder functioneren. Je krijgt een socialisatieproces dat zorgt voor een betere politiek dan je in Amerika hebt.”

En als in een coalitieland een beslissing wordt genomen, dan is het ook beslist. In een land met een meerderheidsstelsel, waar het presidentschap of de leiding in een huis van het Congres naar één partij gaat, is dat niet zo. “Het Amerikaanse meerderheidsstelsel is gecombineerd met ontzettend veel vetopunten, institutionele factoren waardoor er niets gebeurt.”

Brian Burgoon, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam.  Beeld
Brian Burgoon, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam.

Ouderwetse toepassing van de trias politica

Wetten of besluiten kunnen in Washington DC worden geblokkeerd door de president, door een van de twee huizen van het Congres, en door het Hooggerechtshof. Het is een getrouwe toepassing van het idee van de trias politica, met een uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht die elkaar controleren. Dat idee over de ideale staat werd in 1748 uitgewerkt door de Franse filosoof Montesquieu en diende in 1787 als uitgangspunt voor de Amerikaanse grondwet, iets waar de auteurs, de ‘founding fathers’, nog vaak om geprezen worden.

“Het werd destijds gezien als heel modern, een soort experiment met democratie”, zegt Burgoon. “Maar als je het vergelijkt met wat er daarna gebeurde in andere democratieën, dan is het superouderwets. De founding fathers hadden het gevoel dat je alles moest doen om een koningachtig figuur tegen te houden, met vers in het geheugen dat George III van Engeland de grote overheerser en onderdrukker was. En ze wilden voorkomen dat je een tirannie van de meerderheid zou krijgen.”

“De grap is – maar eigenlijk is het vreselijk – dat deze regels ervoor zorgen dat er niets werkt. Het is te stroperig, de wil van het volk wordt genegeerd. De andere tragiek is dat het ingebouwde overwicht van de geluiden uit dunner bevolkte staten kan leiden tot een tirannie van de minderheid. Dat is het soort politiek dat we nu hebben. En dat wordt erger door de affectieve polarisatie die we nu zien. Als je een totale hekel hebt aan de andere partij, en die wint, kies je dan voor tirannie van de meerderheid of toch liever voor die van de minderheid?”

Gerrymandering

Ook het kiezen van afgevaardigden in districten is een ouderwets aspect van het Amerikaanse stelsel, al is dat geen verplichting die in de grondwet staat. Dat die de politiek naar een tweepartijenstelsel toe dwingt, is waar, zegt Burgoon, maar er zijn ook landen met een districtenstelsel waar het minder fout uitpakt.

“In Groot-Brittannië werkt het minder verlammend, historisch gezien. De reden is dat je daar allerlei standaarden hebt waardoor mensen min of meer redelijk vertegenwoordigd worden. Je hebt veel minder gerrymandering, het voor politiek gewin herindelen van kiesdistricten, dan in de VS. Je hebt er niet het vetorecht van een president en van het Hooggerechtshof. Dat soort vetorechten kan gegijzeld worden, en dat leidt evenzeer tot polarisering en verlamming van de politiek als een tweepartijenstelsel op zich.”

Dat het Britse systeem redelijk functioneert in vergelijking met het Amerikaanse, en dat Britse politici niet rommelen met de districtsgrenzen, is deels een kwestie van politiek fatsoen, en deels te danken aan een minder rigide opzet van het politieke systeem. “Er is niet echt een grondwet. Dat betekent dat je altijd dingen interpreteert en experimenten kunt uitvoeren. Je wordt geen slachtoffer van beslissingen uit de achttiende eeuw.”

Meer bewustwording

Als je Burgoon vraagt om een optimistische pet op te zetten over Amerika, waarschuwt hij dat die heel klein wordt. “Meer een keppel dan een pet. Maar ik noem drie dingen: ten eerste dat je in Amerika een heel gefragmenteerd bestuur hebt. Je kunt op stedelijk of dorpsniveau iets moois opbouwen, hoe erg het ook kan zijn op landelijk niveau. Er zijn bijvoorbeeld experimenten met kiessystemen waar je op je stembiljet meer kandidaten mag opgeven in volgorde van voorkeur.”

“Ten tweede, als je kijkt naar de huidige politiek en de affectieve polarisatie, dan zie je dat witte oude mannen daar in de Republikeinse Partij grotendeels verantwoordelijk voor zijn. Naarmate die vervangen worden door jongere mensen en meer vrouwen, en mensen met een beetje andere huidskleur, dan leidt dat hoogstwaarschijnlijk tot een gematigder soort achterban en partij. Het is dan niet meer rendabel voor de Republikeinen om de rancuneuze en racistische politiek van de laatste vier jaar vol te houden.”

“En het derde punt, misschien wel het belangrijkste, maar niet het zekerste, is dat je echt een tegenbeweging ziet in de Amerikaanse politiek, waar de kwaliteit van de democratie als steeds belangrijker wordt gezien. Er is meer bewustwording ontstaan over onrechtvaardigheden rondom ras, ook onder Republikeinen. Mensen kunnen zich kapot ergeren aan ‘wokisme’ en cancel culture, maar ze kunnen tegelijkertijd toegeven dat ras in Amerika een groot probleem is, en dat we dat beter moeten aanpakken. Op den duur kan dat leiden tot een situatie waarin de Republikeinen iets minder haatdragend zullen zijn, minder onwillig om niet-witten te accepteren, en Democraten iets minder rancuneus en cancel culture-achtig kunnen zijn, waardoor er toenadering mogelijk is.”

Deze serie is mede mogelijk gemaakt door het Steunfonds Freelance Journalisten.

Zeven recepten voor verbetering van het Amerikaanse kiesstelsel


1. Een groter Huis van Afgevaardigden.

Motief: verbetert het contact tussen afgevaardigden en kiezers; minder mogelijkheden om districtsgrenzen te manipuleren.

Uitvoering: wijziging van de federale wet die in 1911 het aantal zetels op 435 bevroor.

2. Verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden elke vier jaar in plaats van twee.

Motief: twee jaar is zo kort dat afgevaardigden direct na hun verkiezing alweer aan het fondsenwerven en campagnevoeren zijn, waardoor ze geen controversiële besluiten durven nemen.

Uitvoering: wijziging van de grondwet.

3. Grotere districten voor het Huis van Afgevaardigden met meerdere zetels per district.

Motief: manipuleren van de grenzen heeft minder zin. Minderheid in een district kan ook een zetel winnen.

Uitvoering: wetswijziging.

4. President kiezen met totaal van alle stemmen.

Motief: voorkomt dat een kandidaat met minder stemmen dan de tegenstander toch wint, dankzij het overwicht van kleine staten in het kiescollege.

Methode: wijziging van de grondwet.

Sluipweg: een afspraak tussen een groep staten die samen de meerderheid hebben in het kiescollege, dat hun stemmen in dat college naar de landelijk winnende kandidaat gaan. Tot nu toe hebben vijftien staten en de hoofdstad Washington die afspraak ondertekend, maar zij hebben samen nog niet de meerderheid.

5. Afschaffen voorverkiezingen per partij.

Voorverkiezingen worden een algemene afvalronde als aanloop naar de algemene verkiezingen.

Motief: kandidaten die alleen een extreme vleugel van hun eigen partij aanspreken, maken minder kans.

Uitvoering: wetswijziging in afzonderlijke staten. Dit systeem wordt al toegepast in Californië, Washington en Louisiana.

6. Kiezen van afgevaardigden door op meer dan een te stemmen, in volgorde van voorkeur.

De kandidaat met de minste stemmen valt af, de stem van elke kiezer die op hem of haar stemde, gaat naar de tweede keus van die kiezer. Dit wordt herhaald tot een kandidaat de meerderheid haalt.

Motief: kiezers kunnen op hun favoriete kandidaat stemmen zonder bang te zijn dat hun stem verloren gaat. De winnende kandidaat zal voor een brede groep acceptabel zijn.

Uitvoering: lokale wetgeving. Dit systeem wordt toegepast in een aantal steden, waaronder New York, en in de staten Maine en Alaska.

7. Evenredige vertegenwoordiging voor twee partijen.

Na de verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden worden extra zetels toegekend aan de twee grootste partijen om de landelijke stemverhouding te weerspiegelen.

Motief: volledige evenredige vertegenwoordiging geeft kleinere partijen een kans, maar de grote partijen zullen dat nooit toestaan. Als de extra zetels alleen naar de grootste twee partijen gaan, zijn ze misschien wel voor het idee te vinden.

Uitvoering: wetswijziging in afzonderlijke staten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234