Zondag 16/05/2021

RecensieBoeken

Zwoel liefdesverhaal in preuts Polen ★★★★☆

Warschau. Beeld Waldthausen Marlena
Warschau.Beeld Waldthausen Marlena

De Pools-Duitse debutant Tomasz Jedrowski schrijft invoelbaar en lichamelijk over een onhoudbare liefde tussen twee jongens in socialistisch Polen. Met aanstekelijke verontwaardiging legt hij de hypocrisie van het systeem bloot.

Verliefd worden op een jongen, dat kan niet. De liefde voor je vaderland verliezen, dat kan al helemaal niet. In het socialistische Polen van de jaren 80 worstelt de zachtaardige Ludwik met twee liefdes die onverenigbaar zijn. In het onlangs verschenen debuut van de Pools-Duitse Tomasz Jedrowski (1985) lezen we hoe politieke principes en seksualiteit, in kinderen nog zacht en ongevormd, in één klap een bittere volwassene van je kunnen maken.

De studenten Ludwik en Janusz ontmoeten elkaar op een verplicht landbouwkamp. Ze delen een broeierige en onbevangen zomer, waarna ze naar Warschau moeten terugkeren. Daar blijkt de liefde niet houdbaar. Ludwik, die door toedoen van de Poolse Verenigde Arbeiderspartij zijn beide ouders en een jeugdvriendje heeft verloren, wil weg uit Polen, naar het Westen.

Janusz heeft geen begrip voor Ludwiks kritiek op het land. Hun liefde is een geheim, want op homoseksualiteit staat een stevige straf. Als Ludwik erachter komt dat Janusz ondanks al zijn partijtrouw zijn eigen manieren heeft om aan ‘contacten’ te komen, is zijn bitterheid compleet. De vleesgeworden elite wandelt heupwiegend hun leven in, in de vorm van de bloedmooie Hania, en Ludwik beseft dat Janusz net zo goed te koop is als iedereen.

Woede

Zwemmen in het donker is in de eerste plaats een verhaal over een onbeantwoorde liefde. De zwoele zomer als snelkookpan, zwemmen als katalysator voor vrijheid en erotiek, de kracht van een jeugdig lichaam dat eindelijk begrijpt wat het wil. En dan de gestage, hoofdstukkenlange onafwendbaarheid van die eerste omhelzing. En later: de hete woede die jaloezie in je losmaakt, de leegte die afwijzing achterlaat, de winter die intreedt.

Het zijn de vertrouwde maar welkome clichés van een strandboek, in de beste zin van het woord. Tomasz Jedrowski schrijft invoelbaar en lichamelijk over verliefdheid en vertwijfeling en je hart bonst algauw mee met dat van zijn hoofdpersoon.

Met evenveel afkeer als tederheid beschrijft Tomasz Jedrowski de somberte in het Polen van de jaren 80.  Beeld Kuba Dabrowski
Met evenveel afkeer als tederheid beschrijft Tomasz Jedrowski de somberte in het Polen van de jaren 80.Beeld Kuba Dabrowski

Jedrowski is sterk in zijn beschrijvingen van socialistisch Polen. De Sovjet-nostalgie van Zwemmen in het donker doet denken aan het fantastische Petropolis van de Amerikaans-Russische auteur Anya Ulinich. Tomasz Jedrowksi heeft net als Ulinich een grote liefde voor alles wat er grauw, aftands en beklemmend was aan het land van zijn ouders.

‘Misschientje’

Met evenveel afkeer als tederheid beschrijft hij de identieke flatgebouwen, de schaarste, het bescheiden eten, de rijen waar je zomaar in ging staan wachten met je boodschappennetje (ook wel een ‘misschientje’ genoemd) zonder te weten wat er te halen viel, en zelfs de kerk die zijn hoofdpersoon zo’n schuldgevoel bezorgt.

De politieke laag van de roman ligt er af en toe lachwekkend dik bovenop. De jonge studenten spreken van ‘westerse waarden’ en ‘ons socialistisch vaderland’ met een onironisch vuur dat geen ruimte overlaat voor morele grijsheid. Dat Ludwik verlangt naar spijkerjasjes, Marlboro’s en de literatuur van James Baldwin, maar die weigert te bemachtigen via de partij-elite, maakt van hem een soms ongeloofwaardig recht­schapen personage.

Maar dit stukje recente geschiedenis is hierdoor wel toegankelijk, en de hypocrisie in het socialistische Polen met aanstekelijke verontwaardiging blootgelegd.

Dat is een zeldzaamheid in een romance met zo’n hoog leesbaarheidsgehalte, en verheft het boek boven die andere nostalgische roman over een homoseksuele jeugdliefde, Call Me By Your Name van André Aciman.

Tomasz Jedrowski heeft een debuut geschreven dat je meesleept, met een strak plot dat naar een bevredigende conclusie leidt. Wat er af en toe aan subtiliteit ontbreekt, wordt goedgemaakt door schitterende sfeerbeschrijvingen en een vertederend liefdesverhaal.

Tomasz Jedrowski, ‘Zwemmen in het donker’, Meulenhoff, 224 p., 20,99 euro. Uit het Engels vertaald door Lucie Schaap en Maaike Bijnsdorp. Beeld Meulenhoff
Tomasz Jedrowski, ‘Zwemmen in het donker’, Meulenhoff, 224 p., 20,99 euro. Uit het Engels vertaald door Lucie Schaap en Maaike Bijnsdorp.Beeld Meulenhoff
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234