Woensdag 29/01/2020

Mona Lisa

Zet Mona Lisa binnenkort haar eerste stappen buiten het Louvre in 45 jaar?

Op elk moment van de dag is het de drukste plek in het Louvre Beeld © Dennis MacDonald

Geen groter gezichtsverlies voor het Louvre dan de Mona Lisa die haar biezen pakt. Toch wil de Franse cultuurminister een rondreizend statuut voor Da Vinci's meesterwerk. Dat politici het culturele erfgoed voor hun kar spannen, baart kunstwetenschappers zorgen.

Met kunstwerken is het een beetje zoals met voetballers: het gebeurt zelden dat je ze langer dan een paar jaar op dezelfde plek kunt bezichtigen. "Maar als het om iconische werken gaat die volledig verstrengeld zijn met de identiteit van een museum, is het een ongeschreven regel dat je elkaar onderling niet in de weg loopt", zegt Manfred Sellink, directeur van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA).

Zoals Lionel Messi al zowat zijn hele leven voor FC Barcelona speelt, is de Mona Lisa het absolute gezicht van het Louvre. Sinds het meesterwerk van Da Vinci in 1797, vlak na de Franse Revolutie, in het Parijse museum werd gehangen, verdween de Mona Lisa amper een handvol keer van haar plek. De laatste keer dateert al van 1974, toen het schilderij in Tokio en Moskou te zien was.

Broze staat en veiligheid

Daar wil de Franse cultuurminister Françoise Nyssen nu verandering in brengen. In een interview met het Franse radiostation Europe 1 laat ze optekenen "serieus te overwegen" om de Mona Lisa te betrekken in een rondreizende tentoonstelling. Het kunstwerk is namelijk in handen van de Franse republiek, oorspronkelijk in 1519 gekocht door koning François I na de dood van Da Vinci.

De tentoonstelling zou de meest prestigieuze kunstwerken van Frankrijk samenbrengen, in eerste instantie voor een tripje in eigen land. "Mijn de prioriteit is het tegengaan van culturele segregatie. Waarom zou kunst aan een bepaalde plek gebonden moeten zijn en niet overal en voor iedereen toegankelijk zijn?", meent Nyssen.

Emmanuel Macron, president van Frankrijk, en Françoise Nyssen, cultuurminister. Beeld EPA

De stad Lens, die sinds 2012 een extensie van het Louvre huisvest, is alvast enthousiast over een eerste tussenstop, maar binnen de kunstwereld wordt het nieuws koeltjes ontvangen. De conservatoren zijn bezorgd over de broze staat van het kunstwerk – olieverf op een dun paneel van populierhout. En ook de veiligheid wordt aangehaald als een heikel punt, met de diefstal van de Mona Lisa in 1911 nog lang niet vergeten.

"Puur technisch is het zeker mogelijk", meent Sellink. "Gespecialiseerde firma's regelen zo'n transport met de grootst mogelijke zorg, of het nu van Antwerpen naar Brussel of van Parijs naar New York is." 

Die laatste route nam de Mona Lisa in 1963 overigens richting Metropolitan Museum, onder impuls van Jackie Kennedy. De verzekeringskosten bedroegen toen een duizelingwekkende 80 miljoen euro, nog steeds een record. De waarde van het kunstwerk wordt nu op ruim 600 miljoen geschat.

En voor de bezoekers – in 2017 8,5 miljoen, waarvan 5,6 miljoen buitenlandse toeristen – blijft het natuurlijk dé eyecatcher van het Louvre. Een tijdelijk vertrek zou, vrij letterlijk, gezichtsverlies betekenen. "Maar de inkomsten zouden geen rol mogen spelen, het gaat om de identiteit die je als museum verliest. Dat moet je cultureel kunnen motiveren, niet politiek", vindt Sellink.

Erfgoed als soft power

De mogelijke verhuisplannen, op termijn misschien zelfs buiten de landsgrenzen, lijken alvast goed te passen in het diplomatieke verhaal van president Macron: het Franse erfgoed als soft power. Denk maar aan het Tapijt van Bayeux, een afbeelding van de Normandische invasie in Engeland, dat in 2022 tijdelijk naar Londen zou verhuizen. Een presidentiële geste, die op termijn misschien loont in onderhandelingen.

De Mona Lisa van Leonardo Da Vinci. Beeld AFP

"Een verontrustende ontwikkeling", vindt Sellink die politieke drijfveer, maar cultuursocioloog Pascal Gielen (UAntwerpen) ziet dat anders. "Er is op zich niets mis met een politicus die fier is op het patrimonium en dat inzet als diplomatiek middel, zolang je het maar niet gaat propageren als deel van een unieke nationale cultuur. Kunst staat daar nu eenmaal boven, het is iets universeels." 

Gezien de migratieachtergrond van de Mona Lisa, waaraan in Firenze de eerste hand werd gelegd en die werd afgewerkt in Parijs, lijkt dat een wijze les.

Statische kunst

Niet elk kunstwerk kan of mag nog worden verwijderd uit zijn biotoop. Drie voorbeelden.

Meisje met de parel (1665) van Johannes Vermeer hangt sinds 1902 in het Mauritshuis in Den Haag. Een reisaanvraag in 2014 werd geweigerd vanwege 'te fragiel'.

- David (1504) van Michelangelo. Het beeldhouwwerk staat sinds 1873 in de Galleria dell'Accademia in Firenze, om het te beschermen tegen de weersomstandigheden. Kleine breuken in de enkels hebben de vrees doen ontstaan dat het beeld kan instorten bij een verplaatsing.

- Las Meninas (1656) van Diego Velásquez werd in 1819 in het Pradomuseum in Madrid gehangen. Het schilderij, dat het Spaanse hof onder Filips IV toont, kan door een combinatie van omvang, waarde en slechte staat geen uitleenbeurt aan. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234