Donderdag 09/02/2023

Voor u uitgelegdBeeldende kunst

Zes werken in het KMSKA die u niet mag missen: ‘Ik ben totaal verliefd’

null Beeld DM
Beeld DM

Na ruim elf jaar heropent het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA). Welke werken mag u absoluut niet missen? De Morgen ging bij zes kenners te rade.

Marijn Slijper

Jean Fouquet - Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen (ca. 1450)

Jean Fouquet - 'Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen’. Beeld Hugo Maertens / KMSKA
Jean Fouquet - 'Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen’.Beeld Hugo Maertens / KMSKA

Bart Van Loo, auteur van onder meer De Bourgondiërs

“Als ik naar de Madonna omringd door serafijnen en cherubijnen kijk – ha, die titel met al die engeltjes erin – schieten mij allerlei gedachtes te binnen. Esthetische, historische en autobiografische associaties dringen zich op. Om met dat eerste te beginnen: het werk lijkt eigenlijk heel modern. Ik overdrijf een beetje, maar de 15de-eeuwse gotiek en het 20ste-eeuwse kubisme overlappen elkaar hier. Verder bestaat het uit blauw, wit en rood – de Franse driekleur! Al is dat een anachronisme, want de Franse vlag dook pas voor het eerst op tijdens de Franse Revolutie – drie eeuwen later dus. Toch wil dit niet zeggen dat Frankrijk niet sterk in dit schilderij vertegenwoordigd is. Fouquet was namelijk de hofschilder van koning Karel VII. Zijn minnares, Agnès Sorel, heeft vermoedelijk model voor de Madonna gestaan. Hiermee zit ik natuurlijk midden in mijn boek De Bourgondiërs. Had die Karel VII Jan zonder Vrees niet laten vermoorden?

Bart Van Loo. Beeld © Eric de Mildt
Bart Van Loo.Beeld © Eric de Mildt

“Het werk doet me ook terugdenken aan de tijd dat ik een boek over de geschiedenis van de erotiek schreef. Ik overnachtte toen in een Antwerps rendez-voushotel: niet met een vrouw, niet met een man, maar met een koffer vol erotische literatuur. Als ik uit het raam keek, zag ik de wand van het KMSKA waartegen Agnès Sorel met haar monumentaal ontblote borst hing. De gelovige van vroeger vond dat misschien niet erotisch – die keek gewoon naar een Maria die haar kind de borst geeft –, maar wij denken daar anders over. Zo verandert de kijk op een schilderij naarmate de tijd verstrijkt. Vandaag de dag pikken we er dingen uit – het modernistische, de tricolore, het erotische – die ze er in de 15de eeuw niet in zagen. Al blijft het natuurlijk heerlijk om het tegelijk in zijn eigen tijd te kunnen plaatsen.”

Jan van Eyck - Heilige Barbara van Nicomedië (1437)

Jan van Eyck - ‘Heilige Barbara van Nicomedië’. Beeld Hugo Maertens / KMSKA
Jan van Eyck - ‘Heilige Barbara van Nicomedië’.Beeld Hugo Maertens / KMSKA

Jan Dumolyn, hoogleraar middeleeuwse geschiedenis aan de Universiteit Gent

“In een oogopslag zie je dat Jan van Eyck tot de absolute top van de kunstgeschiedenis behoort en over een ongeëvenaarde klasse beschikt. Het gaat om een universele beleving van schoonheid die kennis en culturele achtergrond overstijgt. Ik durf de stelling wel aan dat zo’n talent aangeboren is. Ook mijn vierjarige kind ziet dat dit briljant is. En die weet echt niet welke heilige er op de voorgrond staat. Zonder voorkennis kun je kijken en bewonderen. Maar dat kan uiteraard ook met voorkennis. Zo heet de heilige op de voorgrond Barbara. Zij werd door haar vader opgesloten in de toren die op de achtergrond is afgebeeld. Toen ze zich bekeerde tot het christendom, onthoofdde hij haar. Een typische martelares dus.

“Het werk is uitgevoerd met zilverstift en een dun penseel. Er wordt vermoed dat het eigenlijk om een voorbereidend werk gaat dat later in een schilderij zou moeten resulteren. Anderen denken weer dat het een nooit afgewerkte schets is. Hoe dan ook is er iets interessants aan de hand. Enerzijds wordt de kijker een goddelijke wereld binnengevoerd. De Heilige Barbara is verhoudingsgewijs bijvoorbeeld veel te groot, kijk maar naar de toren achter haar. Verder strekken de plooien van haar jurk zich uit over het voorste gedeelte van het doek. Op de achtergrond is daarentegen een zeer realistisch tafereel afgebeeld. We zien een gotische kerk in aanbouw. Bouwvakkers zijn druk doende met het aanvoeren, hakken en hijsen van stenen. Het contrast tussen de voor- en achtergrond bevreemdt ons, maar sloot perfect aan bij de belevingswereld van de middeleeuwse mens. In hun perceptie van de realiteit was het goddelijke immers altijd aanwezig. Het is dus helemaal niet zo vreemd dat het wereldse en het goddelijke in dit 15de-eeuwse werk in elkaar overlopen.”

Pyke Koch - Het uur U III (1969)

Pyke Koch - ‘Het uur U III’.  Beeld Pyke Koch
Pyke Koch - ‘Het uur U III’.Beeld Pyke Koch

Carel Blotkamp, kunstenaar en emeritus hoogleraar moderne kunst aan de VU Amsterdam

“Sinds Pyke Koch in de jaren dertig van de vorige eeuw voor het eerst naar Italië ging, en daar mateloos door de renaissancekunst gefascineerd raakte, is zijn werk nadrukkelijk of onnadrukkelijk door de Italiaanse grootmeesters geïnspireerd. Dat geldt ook voor Het uur U III. Het onderwerp is modern: een militaire aanval. Maar het landschap doet zuidelijk aan. En de slapende, misschien wel dode, in doeken gewikkelde figuren op de voorgrond refereren aan werken van Mantegna en Bellini. Koch geeft er een voor hem typerende draai aan. Op een verder vreedzame en verstilde ochtend of avond dalen de parachutes neer als kinderspeelgoed. Ze landen op een golfterrein: hole 18, meer bepaald (dat blijkt uit het bordje rechtsonder, MS). Een golfterrein is een wat vreemde ingreep in het landschap. Het pretendeert natuur te zijn, maar is uiteraard allemaal aangelegd en bijgeknipt.

Carel Blotkamp. Beeld RV
Carel Blotkamp.Beeld RV

“Wat daar de betekenis van is? Een schilderij, zo meende Koch, is een zelfbedieningswinkel. Men haalt er naar believen dingen uit. Een interpretatie is dus niet ‘goed’ of ‘fout’. Koch hield het bewust geheimzinnig. Dat geldt ook voor de titel. ‘Het uur U’ is een militaire leus die zoveel betekent als ‘het moment van de waarheid’. Het is ook de titel van een gedicht van de Nederlandse dichter Martinus Nijhoff, een goede vriend van Koch. Maar wie het gedicht en het schilderij naast elkaar legt, wordt slechts een vage overeenkomst gewaar. Raadselachtig, dat is het woord dat op dit doek van toepassing in. Mijn tip voor wie het gaat bekijken: heb oog voor de details, de klare lucht, de gedurfde compositie. En denk er vervolgens het uwe van.”

Jean Brusselmans - Lente (1935)

Jean Brusselmans - 'Lente'. Beeld Hugo Maertens / KMSKA
Jean Brusselmans - 'Lente'.Beeld Hugo Maertens / KMSKA

Gerda Dendooven, illustratrice en auteur

“In 1984 werkte ik als gids in het KMSKA en werd mijn oog naar een werk van Brusselmans getrokken. Door de handtekening (linksonder staat in zwierige letters zijn naam, MS) dacht ik van doen te hebben met een amateur. Een ‘echte’ schilder doet zoiets toch niet? Tegelijkertijd was ik zeer door de eigenzinnige stijl gefascineerd. We zien een typisch Vlaams huis tegen een kinderlijke wolkenpartij. Heel banaal, eigenlijk. Bijzonder is dat Brusselmans de dieptewerking negeert: hij brengt drie dimensies terug tot twee. Normaal vervaagt het landschap naarmate het verder weg is, maar hij gebruikt overal dezelfde scherpe kleuren en zware contouren. Verder zijn zowel het landschap als de mensen opgebouwd uit vlakken. Dat is een mathematische en wat bevreemdende benadering van de werkelijkheid. Hij herleidt deze tot de essentie, zonder dat het emotie- of gevoelloos wordt – integendeel, zelfs.

Gerda Dendooven. Beeld Stefaan Temmerman
Gerda Dendooven.Beeld Stefaan Temmerman

“Het spreekt mij per definitie aan als een kunstenaar eigengereid de vrijheid opzoekt en een eigen beeldtaal vindt. Dat is Brusselmans gelukt. Het maakt hem uniek, maar ook ondergewaardeerd. Bij leven heeft hij nooit veel met zijn kunst verdiend en vandaag de dag doet zijn naam bij de meesten slechts in de verte een belletje rinkelen. Ik ben in ieder geval totaal verliefd op die man. Misschien was het een heel norse en onvriendelijke figuur, ik heb geen idee. Maar zodra ik een werk van hem zie, voel ik vlinders in mijn buik en word ik een intens gevoel van vervulling gewaar. Als ik Brusselmans – of beter gezegd: een werk van Brusselmans – lang niet heb gezien, begin ik hem te missen. En als ik vastzit met mijn eigen werk, ga ik naar het museum of pak ik er zijn oeuvrecatalogus bij. Dat heb ik maar bij heel weinig kunstenaars.”

James Ensor - Man van smarten (1891)

James Ensor - 'Man van smarten'. Beeld James Ensor
James Ensor - 'Man van smarten'.Beeld James Ensor

Xavier Tricot, kunstenaar en Ensor-kenner

“Ensor heeft de figuur van Jezus Christus gebruikt om zijn eigen gevoelens en emoties te verbeelden. Kijk naar de grimas: die is woedend, haast hatelijk. De bloeddruppels spatten van het doek. Toch is het een werk dat voor hem van grote, persoonlijke waarde was. Ik vermoed dat het daarom ook zo klein is (20 bij 15 centimeter, MS), want dat geeft het, ondanks de hevige emoties, iets intiems. Als profeet van de moderne kunst – als een kunstenaar dus die beproevingen te verduren kreeg – vereenzelvigde Ensor zich met het lijden van Christus. Hij was een voorloper van de expressionisten en de surrealisten, maar valt eigenlijk in geen enkele stroming te vangen.

Sam Lauwers, Katrien Cools en Xavier Tricot (r.). Beeld Benny Proot
Sam Lauwers, Katrien Cools en Xavier Tricot (r.).Beeld Benny Proot

“Hoe dan ook ging hij lijnrecht in tegen de kunstopvattingen van zijn tijd. Dat kwam hem op argwaan te staan. Ensor werd niet au sérieux genomen: men was geschokt, of men lachte hem uit. De krenking die dat betekent, heeft hij in dit werk gevangen. Het is haast een statement naar de goegemeente en de kunstkritiek. Ik kan mij voorstellen dat het werk veel gelovigen shoc­keerde. Het portret is grotesk en op de rand van heiligschennend. Wie heeft Jezus eerder op zo’n manier afgebeeld? Maar Ensor respecteerde de traditie wel degelijk. Hij was zelf niet gelovig, maar noemde Christus in een interview ‘een verplichte figuur’. Hij waardeerde het om de universele betekenis van naastenliefde. Bovendien had hij oog voor Christus’ rol in de kunstgeschiedenis. Tot een bepaald moment – laten we zeggen: tot het impressionisme – heeft praktisch iedere schilder hem afgebeeld. Maar de manier waarop dat in de Man van smarten gebeurt, is volstrekt uniek.”

Peter Paul Rubens - De verloren zoon (1618)

Sara Debroey, maakte voor Klara een negendelige podcastserie over Rubens.

“Rubens was een intellectuele kunstenaar die als hofschilder behalve artistieke ook politieke opdrachten kreeg. Hij leidde dus een hectisch leven, maar uit dit werk spreekt een verlangen naar de serene rust van de natuur. Het Bijbelse tafereel – het verhaal van de verloren zoon, dat rechts staat afgebeeld – is weinig meer dan een detail. Het gaat om het idyllische landschap dat rechts van de stal verrijst en doorloopt boven de ruggen van de koeien. Aan de einder gloeit een roodachtig schijnsel. Daarboven een typisch goudachtig avondlicht. Het begint te schemeren en bij kaarslicht steekt een knecht nog wat hooi in de ruif.

Sara Debroey. Beeld RV
Sara Debroey.Beeld RV

“Met zichtbaar plezier schilderde Rubens de stal met al zijn details en stillevens. Toen hij aan dit doek werkte, verkeerde hij op het toppunt van zijn roem. Pas jaren later, toen hij een kasteel in Elewijt kocht, beleefde hij het arcadische leven ten volle. Maar altijd al trok hij in alle vroegte buiten de stadsmuren van Antwerpen eropuit voor een tocht met zijn paard. Dan ving hij een glimp op van een door de natuur geritmeerd bestaan: het zaaien en oogsten van de gewassen, de koeien die ’s ochtends naar de wei en ’s avonds naar de stal worden gebracht. Rubens was zeer ambitieus, maar leek ergens ook naar zo’n kalm en voorspelbaar leven te verlangen. Daarom vind ik dit een erg intiem doek. Het imago van een geleerd kunstenaar laat hij varen en we komen dicht bij zijn persoon. Het is geen atelierwerk, dus er werkten geen andere schilders aan mee. Bovendien heeft Rubens het doek nooit willen verkopen. Een leven lang hield hij het bij zich. Dat vind ik veelzeggend: het geeft aan dat het werk ook voor hemzelf van grote waarde was.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234