Zondag 15/12/2019

Podcast

Zelfs een Pollock is wiskunde

De werken van de action painter Jackson Pollock lijken pure chaos, maar toch bevatten ze duidelijke curves, zoals deze 'Mural on Indian Red'. Beeld WIKIART

De twee lijken uitersten, toch zijn kunst en wiskunde nauw met elkaar verbonden. De BBC 3-podcast The Secret Mathematician leert ons dat zelfs de ongebalanceerde verfgooisels van een dronken Jackson Pollock een wiskundige curve volgen. Er schuilt wel degelijk ratio achter onze emo.

"Wiskunde loert om elke hoek, ook in de kunstwereld", oppert de Britse wiskundige Marcus du Sautoy. In een reeks van vijf audiofragmenten, te beluisteren op de website van BBC 3, knoopt hij de gevoelsmatigheid in de kunsten aaneen en giet ze in een logisch denkkader.

"Het botst soms met ons algemeen beeld van creativiteit. Zo hebben literatuur en wiskunde op het eerste gezicht weinig met elkaar te maken. Het ene wentelt zich in een wereld van woorden vol dubbele bodems, ambiguïteit en verbeeldingskracht. Het andere vormt een verzamelplaats van cijfers, staalharde logica en absolute waarheden. Toch putten heel wat schrijvers hun inspiratie uit soms gortdroge wiskundige materie."

Zoals schrijfster Eleanor Catton die in 2013 de Booker prize won met haar roman Al wat schittert. Het boek is opgebouwd volgens een getallenreeks: elk hoofdstuk is precies de helft van de lengte van het voorgaande. "Een resultaat dat er mag zijn", zegt Du Sautoy. "De verkorting pusht het verteltempo tot aan het einde toe in een steeds hogere versnelling, waardoor je bijna naast de bladzijden grijpt als je aan het slot komt."

De Argentijn Jorge Luis Borges wordt in zijn kortverhaal uit 1941 De bibliotheek van Babel geroemd om de wereld die hij creëert. Hij omschrijft het universum als een bibliotheek die alle denkbare boeken bevat. Hij bouwt het op als een geometrische figuur die oneindig doorloopt en weeft zo de logica door de verbeeldingskracht.

Dat verhalen en wiskunde hand in hand gaan, bewijst ook de Britse toneelschrijver Tom Stappard met zijn stuk Arcadia. Niet alleen de dialogen bevatten de principes van de chaostheorie, ook de structuur is een reflectie op die materie. Hetzelfde patroon in de verhaallijnen herhaalt zich op een steeds kleinere schaal, in de wiskunde gekend als het principe van de mandelbrotverzameling.

Een meer voor de hand liggende link tussen creativiteit en logica vind je dan weer in de bouwkunst. Ook hier zijn er architecten die nog net ietsje verder gaan. De ontwerpen van Zaha Hadid zijn doorspekt met wiskunde. Zo is het dak van haar olympisch zwembad in Londen uit 2012 gebaseerd op de formule die de golfbeweging van het water weergeeft.

Doorheen de geschiedenis zijn meer voorbeelden te vinden. De 13de-eeuwse wiskundige Fibonacci speelt een sleutelfiguur in dit verhaal. Zijn getallenreeks vormde de basis van een maatstaf, de gulden snede, die zo perfect aanvoelde dat architecten het omschreven als 'bevroren muziek'.

De Franse architect Le Corbusier bouwde aan de hand van die cijferreeks zijn Modulor op, een poppetje met één arm in de lucht dat sterk doet denken aan de Vetruviusman van Leonardo Da Vinci. Le Corbusier geloofde net als Da Vinci in de idee dat de verhoudingen van een gebouw sterk verbonden waren met die van de mens. Fibonacci komt ook terug in tal van natuurlijke bouwwerkjes zoals slakkenhuizen en dennenappels.

Kapoor en Dali

Waar architectuur steeds rekening moet houden met de wetten van de natuur, kan de beeldende kunst gemakkelijk afwijken van de realiteit. Toch ontsnapt ook de visuele kunstenaar niet aan verdoken wiskunde. Action painter Jackson Pollock stond bekend als alcoholverslaafde, en creëerde het gros van zijn werk onder invloed. Door de bijhorende instabiliteit zorgde zijn penseelgebruik voor een chaotische slingerbeweging die, hoewel volkomen vrij en onvoorspelbaar, op doek wel duidelijke curves vormde.

Anish Kapoor kan zijn liefde voor geometrie moeilijk verstoppen in zijn werk, en ook Salvador Dali flirtte met een lineaire vormentaal.

Van alle kunsten is de muziek de meest voor de hand liggende kompaan van de wiskunde. De structuur van een muziekstuk bevat sowieso een serie van cijfers, het ritme. Duitse filosoof Gottfried Wilhelm Leibniz verklaarde ooit dat muziek plezier schept in onze geest doordat het ons doet tellen zonder dat we het beseffen.

"Wiskunde is verre van enkel een oplijsting van al wat logisch is", besluit Du Sautoy. "Het is een vormentaal die universeel is en mensen verbindt zonder rekening te hoeven houden met taal- of cultuurbarrières. Dat kunst er dicht tegen aanleunt, verbaast me dan ook weinig."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234