Woensdag 17/08/2022

ExpoVan Gogh

Zelfportretten Van Gogh in unieke expo: kijken naar en in het hoofd van de kunstenaar

De expo verzamelde zestien zelfportretten van de kunstenaar. Nooit eerder, sinds ze zijn atelier verlieten, waren er zoveel Vincents in één gebouw te zien. Beeld ©Fergus Carmichael
De expo verzamelde zestien zelfportretten van de kunstenaar. Nooit eerder, sinds ze zijn atelier verlieten, waren er zoveel Vincents in één gebouw te zien.Beeld ©Fergus Carmichael

Baard- of tandeloos, met en zonder oor, parmantig, goed gevoed of volledig uitgemergeld. Als je ze naast elkaar ziet zijn de zelfportretten van Vincent van Gogh stuk voor stuk verrassend verschillend. The Courtauld Gallery in Londen wijdt er een pakkende expo aan.

Sofie Van Hyfte

Er bestaat één foto van Vincent van Gogh (1853-1890). Een beduimeld exemplaar in sepia uit 1873. Van Gogh is 19 en staart afwezig naar fotograaf J.M.W. de Louw. Vandaag wordt de Nederlandse kunstschilder steevast afgebeeld met een rode baard en groene of blauwe ogen. Op het einde van zijn leven sneed hij een stukje van zijn oor af en soms droeg hij een strooien hoed. Heel veel meer dan dat is niet geweten over hoe de Nederlandse kunstenaar er in zijn latere leven uitzag. Zelfs de zelfportretten in The Courtauld Gallery van het Somerset House weten het antwoord niet helemaal, op elk werk ziet hij er compleet anders uit.

The Courtauld in hartje Londen verzamelde zestien zelfportretten van de kunstenaar. Nooit eerder, sinds ze zijn atelier verlieten, waren er zoveel Vincents in één gebouw te zien.

Het is een boeiende insteek, maar toch twijfelden we om op de Eurostar te springen richting het Verenigd Koninkrijk en de covid/brexit-rompslomp te trotseren voor deze expo. Een aarzeling die vlug vergeten werd eens aangekomen. De zelfportretten van Van Gogh komen knoerthard binnen. Ze bezorgen hun kijkers een uiterst intense kijkervaring. Dat Van Gogh kon schilderen weet intussen iedereen. Dat de man erin slaagde om met elk zelfportret opnieuw, met amper tijd tussen de werken, een nieuwe ik te toveren was een openbaring.

‘Zijn portretten spreken tot de publieke verbeelding. Ze geven inkijk in zijn leven en vervellen tot een soort lens waardoor we naar Van Goghs geest kunnen kijken en zijn mentale worstelingen, zijn veerkracht en zijn tomeloze passie kunnen waarnemen’, vindt curator dr. Karen Serres. Beeld AFP
‘Zijn portretten spreken tot de publieke verbeelding. Ze geven inkijk in zijn leven en vervellen tot een soort lens waardoor we naar Van Goghs geest kunnen kijken en zijn mentale worstelingen, zijn veerkracht en zijn tomeloze passie kunnen waarnemen’, vindt curator dr. Karen Serres.Beeld AFP

Ook de Britse pers wist niet waar ze het had met de expo. Van Gogh. Self-Portraits werd prompt bekroond met vijf sterren in zowel The Times, The Guardian, The Telegraph als The Independent. “Electrifying, magical, extraordinary.” De grote woorden werden niet geschuwd in die recensies. “Van Gogh was een icoon op vlak van het schilderen van zelfportretten”, verklaart curator dr. Karen Serres het succes. “Zijn portretten spreken tot de publieke verbeelding. Ze geven inkijk in zijn leven en vervellen tot een soort lens waardoor we naar Van Goghs geest kunnen kijken en zijn mentale worstelingen, zijn veerkracht en zijn tomeloze passie kunnen waarnemen.”

Intieme connectie

Van Gogh werkte in Nederland als kunsthandelaar, onderwijzer en predikant voordat hij op 27-jarige leeftijd besloot om kunstenaar te worden. Hij was grotendeels autodidact en verhuisde in 1886 naar Parijs om bij zijn broer Theo, de manager van een commerciële kunstgalerie, te gaan wonen. Daar kwam Van Gogh in aanraking met het werk van impressionistische en neo-impressionistische kunstenaars als Claude Monet en Georges Seurat, die zijn kunst sterk beïnvloedden. Zijn beste werken schilderde hij dan weer aan het einde van zijn leven, in Zuid-Frankrijk waar hij vlak voor zijn dood in een psychiatrische instelling terechtkwam.

De zelfportretten in The Courtauld Gallery vormen een interessante inzage in die laatste jaren van zijn leven. Weinig kunstenaars hebben ooit zoveel zelfportretten geschilderd op zo een korte tijdsspanne. Van Gogh schilderde er 35 in vier jaar tijd. Ze spelen een cruciale rol in de perceptie die we hebben opgebouwd van de kunstenaar. Hoe hij zichzelf in elk schilderij levensgroot afbeeldt zorgt ook voor een intieme connectie tussen portret en publiek. Bij momenten krijg je het gevoel dat je niet naar maar in zijn hoofd aan het kijken bent. Elk schilderij is zowel een analyse als een reddingspoging. Zo prangend persoonlijk wordt het.

Twijfel

Een van de vele redenen dat Van Gogh zelfportretten beoefende was omdat het hem een houvast gaf. Een steunpilaar voor zijn stukje bij beetje afbrokkelende persoonlijkheid. Daarbovenop was het zelfportret voor hem de hoogste daad die je als schilder kon uitoefenen. Hij had weinig vertrouwen in het aan populariteit winnende medium fotografie. In een brief aan zijn broer Theo schreef Van Gogh hoe hij met zijn werk wil tonen dat er nog iets anders leeft in de mens dan dat wat de fotograaf er met zijn toestel uitperst. Geschilderde portretten leiden een eigen leven, stelt hij, een dat diep uit de ziel van de schilder komt en waar de machine niet bij kan.

null Beeld AP
Beeld AP

In mei 1889 liet Van Gogh zich vrijwillig opnemen in het psychiatrisch ziekenhuis dicht bij Saint-Rémy-de-Provence. Twee schilderijen die hij vervaardigde in de instelling vormen een opvallende uitschieter in de expo. Op het zelfportret dat geschilderd werd in augustus 1889 oogt de schilder zo ongezond dat je hem bijna niet meer herkent. Ook is het aura rond zijn hoofd nergens zo sterk te zien als hier. Het geeft je als kijker een uiterst oncomfortabel gevoel. Een week later schilderde hij zichzelf opnieuw en dat zelfportret kon niet meer verschillen van het vorige. Trots kijkt hij voor zich uit, geschilderd met dynamische penseelstreken in felle, bijna vrolijke kleuren.

Het oneigenlijke karakter van het eerste werk zorgde ervoor dat er lange tijd twijfel bestond over de echtheid ervan. Recent technisch onderzoek deed die twijfel teniet en bewees het tegendeel. Meer zelfs. Het imposante schilderij voegt vandaag een nieuwe dimensie toe aan het al indrukwekkend gelaagde oeuvre van de grootmeester.

Van Gogh. Self-Portraits loopt nog tot 08.05 in The Courtauld Gallery

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234