Dinsdag 15/10/2019

Boeken

'Zelfhulpboek voor witte mensen': Afro-Europese schrijvers uit de Lage Landen bundelen krachten tegen eurocentrisme

De auteurs achter het boek 'Zwart'. Beeld Hardwich Rosebel

In de verhalenbundel Zwart bestormen twintig Afro-Europese schrijvers de eurocentristische burcht en zetten ze een bevrijdend verhaal neer dat in de Lage Landen dringend geschreven moest worden. "We hadden even een plek nodig om in alle vrijheid onze verhalen te kunnen vertellen."

Waarom een boek waarin alleen maar Belgische en Nederlandse zwarte auteurs aan bod komen?

Laten we die vraag even uitstellen en aanvatten met de belangrijke mededeling dat Zwart een sterk boek is geworden. Met rijke, eerlijke, soms pijnlijke getuigenissen en met verhalen die doen wat in het echte leven - en zeker op sociale media - zo moeilijk lijkt: een natuurlijke band scheppen tussen de Lage Landen en Sub-Sahara-Afrika.

Op het gevaar af onterecht beschuldigd te worden van favoritisme, illustreren we dit even met het verhaal dat Dalilla Hermans schreef over een massagesessie die haar niet zozeer esoterisch genot, dan wel buitensporig veel stress bezorgde. En dat had alles te maken met het feit dat Hermans' gedachten op hol sloegen omdat ze zich afvroeg wat de witte masseuse van haar zwarte huid zou vinden. "Dan duikt de gedachte op dat haar handen wit zijn en de huid die ze aanraakt zwart."

Een bezorgdheid die erg gevoelig ligt - witte mensen maakten in het verleden regelmatig opmerkingen over Hermans' donkere huid: soms flatterend, soms beledigend, soms ergens onbestemd ertussenin. "Dat heeft ervoor gezorgd dat de huid, die mijn fragiele binnenkant eigenlijk zou moeten beschermen tegen gevaren van buitenaf, aanvoelt als iets wat me aanvalt. Ik denk dat ik mijn zwarte huid daardoor soms voel branden in al dat witte licht eromheen. (...) Ik heb haar nodig om te kunnen leven. Ik wil haar afstropen zodat ik kan leven."

Bevrijdende vertellingen

Dankzij dit intieme en ook wel grappige korte verhaal krijgen we al een eerste antwoord op de vraag waarom 20 zwarte auteurs zich zonodig en groupe moesten afzonderen in een boek: het levert gewoon prima, bevrijdende vertellingen op.

Bovendien is het belangrijk dat de lezer, voor hij/zij in Zwart duikt, nog een belangrijke voorafgaande opmerking meekrijgt: de deelnemende schrijvers zijn geen zwarte isolationisten maar mensen die al hun hele leven actief meedraaien in de superdiverse, fascinerende, ingewikkelde, frustrerende samenleving van de Lage Landen. Het gaat hier om schrijvers, journalisten, onderzoekers, politici en opiniemakers die al een parcours aflegden.

Wat je wel kunt zeggen, is dat al die zwarte schrijvers op hun weg al behoorlijk wat builen, kneuzingen en verwondingen opliepen. Elk op hun manier beschrijven ze hoe ze op die muur van vooroordelen, misverstanden, goedbedoelde betutteling en soms plat racisme stuitten. En al te goed herkennen ze die momenten waarbij van hen verwacht wordt om zich in een Vlaams of Nederlands sjabloon te wringen en hun Afrikaanse weefsel af te werpen.

En dat was/is voor allen een vermoeiende, uitputtende ervaring. Dat je witte medemensen moet uitleggen dat je liever niet met 'neger', 'halfbloed' of 'mulat' wordt aangesproken. Dat je steeds minder zin hebt om complimentjes over je "prima Nederlands" met een dankbare glimlach te beantwoorden. Dat witte Belgen en Nederlanders zo goed als niets weten over Patrice Lumumba en de Rwandese genocide. En dat ze Liberia pas ontdekken als er in dat land ebola uitbreekt.

"Daarom was het belangrijk om een literaire vrijhaven te scheppen", zegt schrijfster en historica Heleen Debeuckelaere, medebezielster van het videokanaal Black Speaks Back. "Een plek waar we in alle vrijheid onze verhalen konden vertellen. Waar niemand raar opkeek bij onze 'gekke' Afrikaanse kronkels. Dankzij dit boek kunnen wij diep gaan en hoeven we niet langer rekening te houden met de wensen van een wit publiek."

"Want dat is toch wat de meesten van ons ervaren als ze voor klassieke kranten en tijdschriften schrijven. Op de redacties werken amper gekleurde mensen, wat maakt dat wij moeten beantwoorden aan een vooropgesteld idee van journalistiek. Het feit dat we dat keurslijf in deze verhalenbundel konden loslaten, zorgt voor een verrijking en het maakt ook duidelijk dat wij niet langer outsiders willen zijn maar onze plek in de literaire wereld opeisen."

"En", voegt Debeuckelaere eraan toe, "de verhalen in dit boek willen ook troost bieden aan andere Afro-Europeanen. Want uiteindelijk zijn wij allemaal kinderen van een culturele transactie: in ruil voor de welvaart en de kansen van Europa moesten we allerlei Afrikaanse dingen afstaan: gevoelens, familiebanden, een toekomst, een taal, een sociaal leven, een dorp. Als ik dat zeg, krijg ik soms te horen dat ik dan maar snel naar Rwanda moet terugkeren. Maar zo simpel ligt het niet en daarover gaat het ook helemaal niet. Ik ben in België geboren, maar Rwanda is er altijd geweest. Ik wil geen van beide kwijt."

Krachtenbundeling

Dat deze verhalenbundel tegelijk een krachtenbundeling is, zegt ook Nozizwe Dube, rechtenstudent en tot voor kort voorzitter van de Vlaamse Jeugdraad. "Met dit boek willen we waardering afdwingen. Want het is gek dat in de Lage Landen gedweept wordt met Afro-Amerikaanse schrijver als James Baldwin maar dat de Afro-Euopese schrijvers hun verhalen moeten inslikken. Ook een schrijver als J.M. Coetzee krijgt in Europa alle ruimte om zijn ding te doen en dat heeft toch veel te maken met zijn witte perspectief op Afrika. Wij eisen de ruimte op om vanuit ons eigen perspectief verhalen te vertellen."

Mocht u het nog niet begrepen hebben, het boek Zwart wil een breekijzer zijn dat niet enkel gebruikt zal worden om toegang te forceren tot de literaire ruimte maar ook tot maatschappelijke debatten, de geschiedschrijving en uiteindelijk ook de canon van de Lage Landen.

Debeuckelaere: "Ik ben historica en erger me mateloos aan de manier waarop de Belgische koloniale geschiedenis in het onderwijs wordt weggemoffeld. Eigenlijk kun je de geschiedenis van België niet begrijpen zonder Congo erbij te betrekken. En toch wordt die historie systematisch genegeerd, waardoor we er ook niet mee in het reine kunnen komen. Dat is pijnlijk voor al die mensen die er nauw bij betrokken waren: Congolezen, kolonialen, paters. Die amnesie over het koloniale verleden zorgt er ook voor dat we het heden niet goed begrijpen: de oneerlijke handelsrelaties, migratie, de mentale acrobatie van Afro-Europeanen, enzovoort."

Patrice Lumumbastraat

Nozizwe Dube: "Probeer maar eens een debat te voeren over de wenselijkheid van een Patrice Lumumbastraat of over de standbeelden van Leopold II, als een groot deel van de bevolking nooit op school heeft meegekregen wat Leopold II in Congo heeft aangericht en hoe Lumumba vermoord is. Nagenoeg onmogelijk, te meer omdat in debatprogramma's op televisie vooral witte mensen het hoge woord mogen voeren."

"In die zin zou je Zwart eigenlijk ook als een zelfhulpboek voor witte mensen kunnen lezen", zegt Debeuckelaere half grappend. "Wie de verhalen in dit boek tot zich neemt, zal niet enkel een beter inzicht krijgen in de denkwereld van Afro-Europeanen, maar ook beter in staat zijn om het dominante eurocentristische beeld te nuanceren."

Dat laatste is ongetwijfeld de grootste ambitie van dit boek: een tik uitdelen aan een dominante westerse blik die ervoor zorgt dat veel ideeën, feiten, verbanden én mensen vrijwel onzichtbaar blijven.

Maar eigenlijk drukt de Nederlands-Congolese politoloog en politicus Kiza Magendane die kerngedachte veel beter uit: "Het einddoel is om een land te ontwikkelen dat de innerlijke wil van iedereen de ruimte geeft, zodat iedereen zich kan ontwikkelen tot een burger, een vriend of een ouder die zich buigt over andere zaken dan alleen maar kleur.

"Om het nog scherper te formuleren: over vijftig jaar moet deze bundel overbodig zijn, omdat het normaal zal zijn dat zwarte schrijvers niet in het 'hokje' zwart gebundeld worden en geen beschouwingen over hun lichaam zullen geven. Wij zijn meer dan onze kleur."

Zwart, Afro-Europese literatuur uit de Lage Landen, samengesteld en ingeleid door Vamba Sherif en Ebissé Rouw, Atlas Contact, 208 p., 19,99 euro. https://www.oneworld.nl/migratie/hier-zijn-de-afropeanen/

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234