Vrijdag 14/08/2020

BoekenRecensie

Zadie Smith publiceert haar corona-overpeinzingen ★★★☆☆

Zadie Smith kon met haar gezin New York ontvluchten, voor veel anderen was dat geen optie.Beeld Contour by Getty Images

Naar het voorbeeld van de Romeinse keizer Marcus Aurelius zette Zadie Smith een reeks overpeinzingen op papier. Hij dacht na over de oorlog, zij over corona. Wat deed de pandemie met haar, vroeg ze zich af. Kon ze zich erboven plaatsen, zoals die oude Romein dat deed?

In de twintig jaar dat Marcus Aurelius keizer was van het Romeinse Rijk, tussen 161 en 180, beleefde hij maar enkele momenten van rust en vrede. Kwamen de Germanen niet in opstand, dan poogde wel een of andere gouverneur de macht te grijpen.

Een en al miserie, zou een andere keizer misschien gedacht hebben alvorens zijn geduld te verliezen, maar niet zo Marcus Aurelius: deze veldheer bij dag was bij nacht ook filosoof. Het komt erop aan altijd in lijn te leven met de natuur en de rede, deed hij de klassieke stoïcijnse filosofie alle eer aan, en bedachtzaam te handelen.

Marcus Aurelius zette zijn gedachten op papier in het boek Overpeinzingen, een klassiek werk uit de westerse filosofie dat Smith las nadat haar wereld overrompeld werd door corona. Zij die dacht als schrijfster een beetje buiten de wereld te leven, realiseerde zich opeens dat ze er midden in stond.

Ze beschrijft bijvoorbeeld hoe ze na de uitbraak van het virus net als veel andere welgestelden met haar gezin New York ontvluchtte. Het was geen heldendaad, beseft ze, en Marcus Aurelius zou haar er niet voor gefeliciteerd hebben, maar in de buurt van haar moeder en broers, in Groot-Brittannië dus, voelde ze zich toch veiliger.

Een schrijver, zo probeert ze haar vluchtgedrag te vergoelijken, is een machtswellusteling. Zijn artistieke creativiteit is niks meer of minder dan een poging om de wereld in een keurslijf te vatten en er zo macht over te krijgen. Het virus confronteerde haar echter met de realiteit dat de wereld zich niet langer in een keurslijf liet dwingen en onderwerping eiste. Een bittere pil.

Hardhandig ontwaken

Afgaand op wat Zadie Smith in haar Overpeinzingen schrijft, was corona voor haar op meer dan één vlak een hardhandig ontwaken. Niet alleen ging ze beseffen dat ze zich al heel lang voor de wereld probeerde te verbergen en dat dit niet langer lukte, ze zag ook in hoe bevoorrecht ze altijd was geweest.

Zij kon lekker makkelijk terugkeren naar haar geboorteland en daar haar schrijversactiviteiten voortzetten, maar wat met de uitbater van het massage­salon waar ze om de twee dagen heen ging? Die stond met gefronste wenkbrauwen naar buiten te staren omdat hij opeens veel minder klandizie had, maar wel verantwoordelijk bleef voor het inkomen van zijn vijftien werknemers. Hij kon niet vluchten. Hij zat gevangen in het besef dat hij over een week niet langer de huur van zijn salon zou kunnen betalen.

Geconfronteerd met deze realiteit kon Smith niet anders dan zich geprivilegieerd voelen, en ook wel een beetje nep. De politieke activiteit van de schrijver is altijd geleend, schrijft ze, en een schrijver zal nooit een arbeider worden, want ‘het volk eist soms verandering, maar het eist bijna nooit kunst’.

Over privileges heeft Smith het trouwens wel vaker in dit lezenswaardige boekje waarvan de opbrengst naar het goede doel gaat. Corona is tot op zekere hoogte echt een gelijkmaker, merkt ze op, vooral psychologisch dan, omdat het virus mensen met hun leed confronteert en leed nooit relatief is. Wanneer je het over ras of klasse hebt, kun je je persoonlijke situatie vergelijken met die van iemand anders, maar ieder leed is uniek en onleesbaar.

Betere plek na corona?

In veruit het indrukwekkendste hoofdstuk legt Smith een link tussen de wijze waarop Boris Johnsons raadgever Dominic Cummings zijn inbreuk tegen de lockdown poogde goed te praten en de dood van George Floyd. Beide zijn een uiting van minachting, schrijft ze. Cummings wist dat hij positief had getest en ziek was en reed toch van Londen naar de boerderij van zijn ouders in Durham. Toen hij aan de beterhand was, reed hij ook nog eens 50 kilometer om een kasteel te bezoeken. Het was om te zien of hij fit genoeg was om terug te keren naar huis, legde hij uit, wat volgens Smith getuigt van een enorme minachting voor de mensen die zich wel aan de lockdown hielden.

Net zo was de dood van Floyd dus een gevolg van de minachting van een bepaalde klasse tegenover een andere. Zal corona iets veranderen aan die minachting en zal de wereld ontwaken als een betere plek? Smith gelooft er niet in, lezen we in dit boek, waarin ze zich van haar bedachtzaamste en terughoudendste kant laat zien, en waarin ze ook bekent nog lang geen Marcus Aurelius te zijn.

Zadie Smith, 'Overpeinzingen', Prometheus, 103 p., 10,99 euro.Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234