Maandag 26/08/2019

Sociale media

"YouTube is waar de kinderen zitten", maar er schuilt ook een boze wolf in het sprookjesbos

Spike is negen en een fervent gamer, maar ook kattenfilmpjes en 'Try Not To Laugh' staan op zijn favorietenlijst. Beeld Damon De Backer

Tekenfilmpjes met een gewelddadige afloop of illegaal data van kinderen gebruiken voor reclame: YouTube ligt onder vuur voor de manier waarop het met de kleinste kijkers omgaat. Maar dat zal die kinderen worst wezen. "Ze weten perfect welk café wifi heeft."

Molly (7) en Rocco (5) hebben thuis geen televisie, maar wel elk een laptop. Zij volgt op YouTube Lego Friends, hij houdt nu van superhelden en kijkt naar compilatiefilmpjes als Top 10 beste superhelden. Samen kijken ze wel eens naar Mr Bean of grappige kattenfilmpjes. "Ze lachen heel veel met YouTube", zegt mama Saskia.

Ze hebben een fase gekend waarin ze urenlang naar filmpjes keken waarin eitjes van Kinder Surprise worden uitgepakt. "We waren nieuwsgierig." Rocco volgde een tijdlang een vader met drie kinderen die zijn uitstapjes naar de Efteling filmde. 

Ze kijken 's ochtends terwijl Saskia de brooddozen maakt, en ook door de dag. "Af en toe leg ik hun laptop weg, maar het is wel gemakkelijk als ik iets moet doen. En een grote tv zou ik storender vinden", denkt Saskia. Zelf mocht ze als kind weinig televisie kijken. "Het zijn andere tijden. Ze weten perfect in welk café wifi is." 

Spike is negen en een fervent gamer. Hij heeft er zelfs een speciale laptop voor. Op YouTube kijkt hij vooral naar DanTDM, een Britse professionele gamer die je kunt volgen terwijl hij speelt. Wat hij er leuk aan vindt? "Als DanTDM Fortnite speelt, dan krijg ik ook zin om te spelen." 

Nog in zijn lijstje: kattenvideo's en Try Not To Laugh, grappige filmpjes waarbij je dus, welja, niet mag lachen. De meisjes van zijn klas kijken vaak naar filmpjes waarin wordt uitgelegd hoe je slijm moet maken met lijm, lenzenvloeistof of andere huis-tuin-en-keukenproducten. Voor wie niet mee is: dat slijm is een niet te stoppen rage die gedragen wordt door duizenden kinderen die op YouTube tonen hoe je het kan maken. Flossen/backpack kid dans/swish swish is er ook zo eentje. Zoek het gerust even op. 

De dochters van een collega (tien en twaalf) volgen allerlei vlogs van jonge, veelal Nederlandse YouTube-bekendheden die vertellen over make-up, huiswerk en slijm. Grote namen in dat vloggerswereldje: MeisjeDjamilla (bijna 900.000 abonnees), Kalvijn (760.000 abonnees) of hier, de Blankenbergse Acid (350.000 abonnees). 

Spike vertelt over memes en disstracs, doet dansjes voor uit spelletjes die dan eigenlijk een parodie zijn op een andere bekende YouTuber. Of zoiets. YouTube als een parallel universum, met zijn eigen bekendheden, woordenschat, fails, challenges, memes, pranks en inside jokes. Zowat elk filmpje zit barstensvol referenties aan andere gebeurtenissen of figuren op YouTube. Dus waarom nog naar televisie kijken? 

Er is iets mis met het internet

YouTube schermt graag met het argument dat de leeftijdslimiet op 13 jaar ligt, maar voor kinderen is deze nieuwe, oneindig grote en razendsnelle wereld zowat het belangrijkste sociale netwerk. Uit het Apenstaartjaren-onderzoek (Vlaams Mediawijs Congres) bleek twee jaar geleden dat 44 procent van de lagereschoolkinderen YouTube gebruikt. 

Daarmee is de videodienst het populairste sociale netwerk in die leeftijdscategorie, en de kans is groot dat dat cijfer nog gestegen is. "Jongeren spenderen ook veel meer tijd op YouTube dan op Facebook", vertelt mediaprofessor Lieven De Marez (UGent/Imec). 

Zelfs een bedrijf als Studio 100 kan er niet meer omheen. "YouTube is waar de kinderen zitten", zegt Benny Salaets, die er verantwoordelijk is voor de contentdistributie. "Als we een nieuwe reeks lanceren, dan zetten we een paar afleveringen online als teaser. Als K3 op tour is en dus niet op televisie komt, creëren we op YouTube een reeksje over die tour." De videoclips van K3 krijgen er miljoenen views.

Rocco (5) en Molly (7) hebben een fase gekend waarin ze urenlang naar filmpjes keken waarin eitjes van Kinder Surprise worden uitgepakt. Beeld Damon De Backer

Maar nu meldt BuzzFeed News dat het bedrijf, eigendom van Google, aan het uitzoeken is of ze de kinderfilmpjes handmatig kan selecteren, omdat er al te vaak ongepaste video's tussen zitten. 

Jill heeft afgelopen kerst een iPad gekocht. Haar zoontjes, Miro (4) en Lenn (2) gebruiken de tablet wel eens om op YouTube naar filmpjes en kinderliedjes te kijken. "Meestal naar dingen die ze al kennen, zoals Bumba of filmpjes van Studio 100." Miro weet goed hoe hij van het ene filmpje naar het andere moet, en ook Lenn weet waarvoor de suggestielijst dient, al duwt hij wel verkeerd en is hij zijn beeld kwijt.

Dat de kinderen best wat reclame te zien krijgen, stoort haar op zich niet zo. "YouTube moet ergens zijn inkomsten vandaan halen." Wel maakt Jill zich zorgen over de video's die soms in suggestielijst opduiken. Zo liet ze Miro onlangs met zijn vriendjes naar een een paar video's van Karbonkel kijken, een personage uit een oud educatief programma dat hij soms ook op school ziet. "Plots waren abnormaal hard aan het lachen. Toen ik ging kijken bleken ze naar een tekenfilmpje over wiet te kijken."

Hetzelfde gebeurde al met het razend populaire Paw Patrol: de volgende video start automatisch op en voor je het weet zitten ze bij een versie waarin er met uitwerpselen wordt gegooid. "Verschrikkelijk grof is dat niet, maar het vervelende aan YouTube is dat er van alles opstaat. En het gaat heel snel." Soms is het wel grof, en worden tekenfilmfiguurtjes vermoord of gebeuren er andere gewelddadige, weinig kindvriendelijke dingen.

Eind vorig jaar publiceerde schrijver en kunstenaar James Bridle een twintig pagina tellend essay met als titel: Er is iets mis met het internet. Kort samengevat: niemand weet wat er op staat.

Zo is er een officieel account dat nette, veilige clips van Musti post op YouTube, maar scrol vijf filmpjes verder en je zit met een gekopieerde versie die door god weet wie online is gezwierd. Vaak is dat onschuldig, soms dus iets minder. 

Je weet het niet, en bovendien: eens je erop zit leidt het algoritme je steeds verder die weg op. Business Insider bracht onlangs een verhaal over videosuggesties over de vorm van de aarde, de leugen van de maanlanding en andere samenzweringstheorieën op de YouTube Kids-app.

Algoritmes

Ook typisch: urenlange Musti-compilaties (zijn er kinderen die urenlang Musti kijken?) of allerlei tekenfilms die geknipt, geplakt en door elkaar gemonteerd zijn. Bij Studio 100 is er iemand die zich specifiek bezighoudt met het opsporen van dat soort piraterij. 

"Daar zijn we dagelijks mee bezig en YouTube helpt ons daar goed bij, maar je kunt niet alles bestrijden", zegt Salaets. Daarbij draait het natuurlijk om het opstrijken van reclame-inkomsten, op kap van 'reguliere', gecontroleerde content.

Bridle verdiepte zich ook in het massale volume aan YouTube-filmpjes voor de allerkleinste, niet-kritische kijkers. Het zijn filmpjes met lange titels als 'Surprise Play Doh Eggs Peppa Pig Stamper Cars Pocoyo Minecraft Smurfs Kinder Play Doh Sparkle Brilho', kwestie van alle mogelijk zoektermen en algoritmes mee te pakken. 

Of kanalen die in sneltempo kinderfilmpjes de wereld insturen, met gestolen, slecht gemaakte 3D-modellen van Disney-figuren en met inwisselbare elementen die alweer op algoritmes teren en naar kijkers en dus reclame-inkomsten hengelen.

"Infrastructureel geweld van YouTube door massale hoeveelheden lage kwaliteits- of gewelddadige content op kleuters los te laten", vindt Bridle. Zijn stuk weekte heel wat reacties los bij ouders die vertelden over de rare dingen die ze hadden gezien in kinderfilmpjes. 

Die massa aan kinderfilmpjes als vehikel voor reclame is niet toevallig. We schreven het al: de aantrekkingskracht van YouTube is groot. Saskia: "Er zijn veel foto's van Rocco als kleine peuter. Hij kon amper op zijn beentjes staan maar hij hij was helemaal gefascineerd door de filmpjes op YouTube." Dan keek hij naar Mother Goose Club of Baby Einstein.

Hoe dat zo komt? Kinderen leren het vaak jong, omdat ze van hun ouders een tablet of smartphone in hun handen geduwd krijgen. Handig om de kinderen even rustig te houden tijdens het koken, in de auto of op restaurant. De Marez: "Het is heel gemakkelijk: je hoeft niets door te spoelen en je moet ook niet komen helpen als een filmpje is afgelopen want het volgende start vanzelf op."

Kinder Surprise

Bovendien hebben kinderen het zelf razendsnel in de vingers. "Ik moet eigenlijk nooit komen helpen", vertelt Saskia. "Rocco zit nog in de kleuterklas, maar hij kan zelf al zoektermen intikken. Ook in het Engels, ja." Vaak volstaat het ook om de eerste twee letters te typen en de rest komt vanzelf. Hoogstens moet ze af en toe een woord spellen. Als Rocco naar Sheep on the Island wil kijken, dan zegt zij: "S-H-E-E-P." 

Voor kinderen is YouTube ook een eindeloze ontdekkingsreis vol prikkels. Die eitjes van Kinder Surprise zorgen steeds weer voor een verrassing, terwijl de handeling zelf heel eenvoudig, voorspelbaar en vertrouwd is. Ideaal voor het kinderbrein, zegt Joeri Van den Bergh van InSites Consulting, die gespecialiseerd is in jongeren.

"Bij oudere kinderen zijn die vloggers dan weer populair omdat het leeftijdsgenoten zijn, of net iets ouder waardoor ze naar hen opkijken. Het mag wat rommelig gefilmd worden, want dat is herkenbaar. En het zijn mensen die ze elke dag even zien en met wie ze vertrouwd geraken." En net zoals wij aan de koffieautomaat nakaarten over Temptation Island, wordt er op 's lands speelplaatsen druk gediscussieerd over het reilen en zeilen op YouTube. 

Toen Rocco nog een kleine peuter was, 'en amper op zijn beentjes kon staan, was hij al helemaal gefascineerd door de filmpjes op YouTube'. Beeld Damon De Backer

Vergeet ook niet: YouTube is net als andere sociale media zo ontworpen is dat het de gebruiker zo lang mogelijk bezighoudt. Elke ouder die we spraken voor dit artikel beaamt: als je de kinderen laat doen, dan spenderen ze uren op YouTube. 

"Een leuk filmpje zorgt voor een onmiddellijke behoeftebevrediging en een shotje dopamine", weet neuropsychiater Theo Compernolle. "Het is pure conditionering. Een moment van verveling? Grijp naar je telefoon en je wordt onmiddellijk gesust met een kattenfilmpje."

De gevolgen zijn inmiddels wel bekend. Sociale media tasten het concentratievermogen stevig aan. Ruud, de vader van Spike: "Ik merk ook dat hij filmpjes vaak niet uitkijkt, maar snel doorklikt." Voor alle duidelijkheid: bij volwassenen is dat niet anders.

Illegale data

Wat die reclame betreft: voor Rocco en Molly is reclame dat vervelende filmpje dat je soms wel en soms niet kunt doorspoelen. Rocco moest zo eens heel lang naar een filmpje over Lego kijken, zucht Molly. Waarvoor reclame precies dient? "Je kunt ervan leren, zoals waar je iets kan kopen." 

Maar in de Verenigde Staten hebben 23 kinderrechten-, consumenten- en privacyorganisaties net klacht ingediend omdat YouTube en moederbedrijf Google illegaal de gegevens van kinderen bijhouden om hen gericht met reclame te kunnen bestoken. 

Beeld Damon De Backer

Op televisie is er ook reclame, maar op YouTube is de hoeveelheid exponentieel groter en vaak verdoken. "De vele unboxingfilmpjes waarbij postpakketten worden geopend, de Kinder Surprises, de YouTube-vloggers die betaald worden om producten te gebruiken: dat is ook allemaal reclame. Aan kinderen wordt de wereld als een marktplaats gepresenteerd", vindt Kathleen Gabriels, docente filosofie en ethiek aan TU Eindhoven. 

Er bestaat op dit moment al een YouTube Kids-app, waarop ouders iets meer controle hebben en de reclamenormen strenger zijn, maar de ouders hier lijken het niet te kennen, het is niet overal beschikbaar en ook dat systeem is lang niet waterdicht. De app kent de leeftijd van je kind en zijn of haar interesses. "Regulering is heel moeilijk en moet internationaal gebeuren", stelt Gabriels. 

Wat we hier wel kunnen doen: veel meer en vroeger aandacht schenken aan mediawijsheid. "We betalen die bedrijven met persoonlijke gegevens. Zelfs de kleinste kinderen worden daar enorm aan blootgesteld. Het is zo evident dat sociale media gratis zijn, maar de essentiële gesprekken daarover worden thuis niet gevoerd. Wat met reclame, of privacy? Nochtans: je zou schrikken waarvoor je zoal toestemming geeft." 

Rocco en Molly: YouTube blijkt ook een taalbad te zijn. Beeld Damon De Backer

Het goede nieuws: YouTube is een taalbad. De ouders van Spike ontdekten onlangs dat hij vloeiend Engels spreekt, Rocco wist als peuter wat pink en yellow betekende en zei abc op zijn Engels, dankzij al die educatieve YouTube-filmpjes. Mama Saskia: "Die interesse voor letters zal wel wat in hem zitten, maar YouTube helpt wel." 

Gabriels is realistisch: YouTube is leuk, soms laagdrempelig leerrijk en vooral here to stay. "Ik ga de wereld niet ontkennen, maar er is meer begeleiding nodig. Ook door de ouders."

YouTube zelf herhaalt dat de videodienst niet bestemd is voor kinderen en dat het zijn best doet om de dienst te verbeteren. Na het verslag van Bridle werden wel honderden accounts verwijderd, net als de reclame bij miljoenen kinderfilmpjes. Of de nieuwe dienst met handmatig geselecteerde, veilige video's er ook effectief komt, is niet niet bevestigd. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden