Zondag 08/12/2019

De 10 waarheden van

Wim Delvoye: "We denken dat we vrij zijn, maar we vergissen ons"

Wim Delvoye. Beeld Karel Duerinckx

Wim Delvoye (50) is samen met Jan Fabre de enige Belgische kunstenaar die al in het prestigieuze Louvre exposeerde. En dat voor iemand die beroemd werd met een kakmachine en getatoeëerde varkens. "Je moet in het leven een zeker je-m'en-foutisme hebben."

Wim Delvoye woont en werkt in het weinig feërieke Gentbrugge, in een wijk met een verroest industrieel verleden. Begin jaren '90 kocht hij er een pand dat vijf enorme lofts met elkaar verbindt. Delvoye Art NV, staat er op de bel. Een uitstekende naam voor een kunstfabriek die tussen voormalige arbeiderswoningen gevestigd is.

Overal in het gebouw staan de wonderlijke objecten waarmee Delvoye wereldberucht werd: gasflessen in Delfts blauw, varkenssculpturen bekleed met Perzische tapijten, gothische werktuigen, X-rays van vrijende koppels, strijkplanken bezet met heraldische motieven, ingekaderde foto's van getatoeëerde varkens en miniatuurversies van de cloaca, zijn mechanische versie van de menselijke spijsvertering. Ergens zal er ook wel plaats geruimd zijn voor een bed en een kleerkast, al lijkt het weinig waarschijnlijk dat Delvoye aan zijn privéleven veel atelierruimte opoffert. "Mijn werk is mijn leven", zegt hij. "Haal mijn kunst weg en er blijft niet veel over."

Bij wijze van openingsgekeuvel vraag ik of kunstenaars goed geplaatst zijn om waarheden te verkondigen. "Ik vind van wel", zegt hij. "Als kunstenaar ontmoet je veel oude, wijze, kosmopolitische mensen. Veel overlevers ook, die na jaren van existentieel gerommel gelouterd in het leven staan. Dat zijn mensen van wie je wel wat kunt opsteken over de staat van de wereld."

Voor u verder leest, moet u drie dingen weten. Eén: de tien waarheden van Wim Delvoye gaan u niet leren hoe u harmonieuzer door het leven kunt gaan. "Mijn waarheden zijn geen levensadviezen, maar vaststellingen", zegt hij. "Aforismen over hoe de wereld in elkaar zit." Twee: de meeste van zijn stellingen zijn citaten. "Ik laat de waarheid liever door iemand anders zeggen, dan moet ik het zelf niet doen. Je moet tegenwoordig voorzichtig zijn." En drie: dol van vreugde zullen de tien waarheden van Delvoye u niet maken. "Ze hebben bijna allemaal een donker kantje, ja. Maar dat is normaal. Iemand de waarheid vertellen: dat is vaak negatief."

Delvoye is een hoffelijk man. Hij heeft zijn waarheden netjes op post-it-notes geschreven, een grote pot koffie gemaakt en een volle doos pimskoeken op tafel gezet.

In het begin van ons gesprek toont hij zich erg fragiel. Pas na een waarheid of drie etaleert hij de zelfverzekerdheid en het gevoel voor humor waarvan ook zijn werk doordrongen is. "Delvoye heeft een groot bakkes", hoor je wel eens. Voeg daar volledigheidshalve aan toe: "Maar ook een broos hart".

De Meeste Ambtenaren Denken Dat De Staat Er In De Eerste Plaats Is Om Hen Een Onbekommerd en Goed Betaald Bestaan Te Garanderen (Mencius, Chinese wijsgeer)

Hij geeft toe dat zijn eerste waarheid een milde afrekening is met de halsstarrige ambtenaren die de voorbije jaren zijn pad gekruist hebben. Dat zit zo. Begin 2008 kocht Wim Delvoye het kasteel de Bueren in het Oost-Vlaamse Melle. Hij wilde het kasteel, een beschermd monument, ombouwen tot een sculpturenpark. Maar al gauw kwam hij in aanvaring met controleurs van de departementen Natuur en Bos, Ruimtelijke Ordening en Monumenten en Landschappen. Tot op de dag van vandaag vecht hij een felle juridische strijd met hen uit. En dat laat zijn sporen na.

"Ambtenaren worden verondersteld om ons, de burgers, te helpen", zegt hij geëmotioneerd. "En toch zien ze ons als de vijand en maken ze jacht op ons. Daar worden ze nog voor beloond ook: ze krijgen een goed pensioen en worden hun leven lang met rust gelaten. Hadden ze mij in mijn kasteel ook gerust gelaten, dan stond ik met mijn sculpturenpark al verder dan het Middelheim in Antwerpen."

Over de grond van de zaak zegt hij: "Ik heb me lang afgevraagd waarom de ambtenarij mij zo tegenwerkt. Ik wil alleen maar een beeldentuin aanleggen. Dat is toch nobel? Maar sinds kort weet ik waar hun obsessie voor mijn persoontje vandaan komt: ze willen op het grondgebied van mijn kasteel windmolens neerpoten. Daar is enorm veel geld mee gemoeid. Dáárom willen ze mij weg."

Beeld Karel Duerinckx

The Political Function Of Rights Is To Protect Minorities From Oppression By Majorities. And The Smallest Minority On Earth Is The Individual

(Ayn Rand, Amerikaanse schrijfster en filosofe)

"Er is in Vlaanderen een grimmig sfeertje ontstaan. De meerderheid heeft nauwelijks nog respect voor minderheden. Kunstenaars, andersdenkenden, ondernemers, mensen die een hoofddoek dragen: in een goed functionerende democratie worden ze beschermd. Hier moeten ze zich verantwoorden. Er is geen begrip meer.

"We zijn een jaloeziemaatschappij aan het worden. Mensen houden elkaar angstvallig in de gaten en geven voortdurend commentaar op elkaar. Wellicht zijn ze gefrustreerd omdat we niet langer de maatschappij zijn die we ooit geweest zijn. We hebben steeds minder te betekenen in de wereld. We zijn geen dynamisch land meer.

"Ook de overheid gedraagt zich nerveus. Overal bestaan regeltjes voor. De ambtenaren bemoeien zich zelfs met de hoogte van je brievenbus. Als vroeger de bel ging, maakte mijn hart een vreugdesprongetje: 'Aha, wie is er nu weer in mij geïnteresseerd?' Als nu de bel gaat, kijk ik verschrikt op: 'Oei, wie wil mij nu weer ambeteren?'

"En dan die georganiseerde afgunst genaamd belastingen. Het is toch stilaan niet te geloven hoe zwaar je in dit land belast wordt? Vergelijk de kranten van vandaag met die van tien jaar geleden: de woorden 'taks', 'belasting' en 'heffing' staan haast elke dag op de voorpagina. Mensen die hard werken, worden meer dan ooit ontmoedigd."

Beeld Karel Duerinckx

Als Je Met Je Buren Niet Langer Dezelfde Waarden Deelt, Is Het Tijd Om Nieuwe Buren Te Zoeken

"Ik wil mijn buren, mijn mede-Vlamingen dus, niet langer overtuigen van mijn waarden. Het lukt me toch niet. En dus ga ik nieuwe buren zoeken. Ik overweeg om samen met al mijn medewerkers te emigreren.

"Mocht ik schilderijen maken, zoals Tuymans of Borremans, ik was al lang weg geweest. Schilders hebben minder ruimte nodig, die kunnen overal terecht. Maar ik moet over een enorm grote oppervlakte kunnen beschikken. En waar het aangenaam leven is, is atelierruimte duur. Waarom denk je anders dat vastgoed in België zo goedkoop is?" (lacht)

Ik vraag hem welk land als emigratiebestemming zijn voorkeur geniet. "Ach, als je van België komt, is elk land een verademing", antwoordt hij. "Met een mogelijke uitzondering voor Noord-Korea."

Hij vertelt dat hij zich schaamt om in het buitenland te moeten vertellen waar hij vandaan komt. Dat hij de vraag "Where are you from?" steevast laat volgen door een diepe zucht vooraleer hij antwoordt: "I'm from Belgium".

"Het is als Belgisch kunstenaar heel moeilijk om in het buitenland carrière te maken. Wie wil er nu een Belgisch schilderij boven zijn zetel hangen? Als je een Warhol koopt, koop je niet alleen de intrinsieke kwaliteit van het werk, maar ook de hele context waarmee het omgeven is: de golden sixties, Amerika, New York... Belgische kunstwerken hebben die associatieve extra's niet."

In een onverwachte patriottische opwelling zeg ik dat Belgische kunstenaars ook een verhaal hebben. Dat ze alles wat status en prestige heeft, beter dan wie ook onderuithalen. Dat ze precies daarom heerlijk absurde kunstwerken maken. En dat hun gebrek aan een gemeenschapsgevoel en hun aanleg voor zelfspot uitgesproken artistieke troeven zijn. "We kunnen ons inderdaad beroepen op een zeker non-conformisme", zegt Delvoye. "Terwijl de Italianen prachtige nimfen op hun doeken toverden, schilderde Pieter Bruegel lompe boerkes. (lacht) Maar andere voordelen zou ik ons cultureel DNA toch niet meteen toedichten."

The Only Way A Government Can Be Of Service To National Prosperity Is By Keeping Its Hands Off

(Ayn Rand, Amerikaanse schrijfster en filosofe)

"Dit citaat van Ayn Rand lijkt een beetje op de fameuze uitspraak van Ronald Reagan: "The nine most terrifying words in the English language are: I'm from the government and I'm here to help." (lacht) Rand stak haar geloof in de vrije markt niet onder stoelen of banken. Ze is in Amerika heel invloedrijk geweest. Zelfs toen in 2008 de bankencrisis losbrak, stond ze met haar pro-kapitalistische boeken en pleidooien voor een passieve overheid aan de top van de bestsellerlijst van The New York Times."

Nochtans hebben de nationale overheden de vrije markt ten tijde van de bankencrisis net niét laten begaan, zeg ik: bijna overal ter wereld werden banken genationaliseerd. "Ja, en met alle gevolgen vandien", zegt Delvoye. "Als de overheid de banken toen failliet had laten gaan, waren we er vandaag veel beter aan toe geweest. Kijk maar naar IJsland. Daar liet de regering de banken wél kopje onder gaan. En toch is dat land vandaag volledig hersteld van de monetaire crisis. Veel beter dan België en andere Europese landen. En zonder afbraak van de sociale zekerheid. De overheid hóéfde in 2008 dus niet tussenbeide te komen.

"Op economisch gebied kun je mij in het rechtse kamp situeren. Maar ik compenseer dat met mijn linkse ideeën over immigratie. Ik ben namelijk een groot voorstander van open grenzen. Laat alle migranten en vluchtelingen maar komen. Iedereen is welkom.

"Ik ben ook radicaal tegen dat beledigende hoofddoekenverbod. Veel moslimvrouwen ervaren het dragen van een hoofddoek als een belangrijk onderdeel van hun geloof. Waarom zouden wij hen dat dan verbieden? Vlamingen moeten maar eens leren omgaan met heterogeniteit. In Londen, waar migranten veel beter geïntegreerd zijn, is er géén hoofddoekenverbod. Dat is geen toeval."

Hij zegt dat hij lange tijd bang is geweest om als rechts bestempeld te worden. Een angst die zijn oorsprong vindt in een voorvalletje aan de Gentse kunstacademie. "Als student had ik geen echte schooltas, maar een tas van de Vlaamse toeristenbond, de VTB-VAB. Mijn vader had een reisagentschap, vandaar. Wel, ik ben omwille van die tas keihard uitgelachen. Een kunstenaar met een tas van de toeristenbond: dat vonden mijn collega-studenten duidelijk niet progressief genoeg. Sindsdien ben ik bang om 'verdacht' bevonden te worden. Je wilt toch altijd dat de mensen je graag zien, hè?"

Whenever You Find Yourself On The Side Of The Majority, It Is Time To Pause And Reflect

(Mark Twain, Amerikaanse schrijver)

"Dit is niet alleen een waarheid, maar ook een beurstip. Denk averechts, daar komt het op neer. Als je een paraplu koopt als het regent, betaal je er veel geld voor. Koop je er eentje als de zon schijnt, dan doe je een goeie investering.

"Tegen de meerderheid ingaan: ik kan dat vrij goed. Als mensen stellig iets beweren, denk ik automatisch: is dat wel zo? In veel discussies wordt gebruikgemaakt van wat de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett 'hemelhaken' noemt: stellingen die allerminst bewezen zijn, maar waar niettemin al nieuwe gedachten aan opgehangen worden. Door regelmatig de vraag 'Is dat wel zo?' te stellen, doe je die hemelhaken in geen tijd naar beneden donderen.

Al dan niet geïnspireerd door zijn persoonlijke oorlog tegen het Agentschap voor Natuur en Bos, zet Delvoye zijn vijfde waarheid in de praktijk om en plaatst hij wat goed gemikte vraagtekens bij het nut van windmolens. "Iedereen vindt windmolens zo geweldig. Maar zijn ze dat wel? In China twijfelen ze er al aan. Daar is tegenwoordig enorm veel vervuiling vanwege de winning van molybdeem: de stof die je nodig hebt om de motors van windmolens te doen draaien.

"Windmolens zijn ook verantwoordelijk voor de dood van hele kolonnes vleermuizen. Die beestjes kunnen die grote wieken wel vermijden, maar zijn niet bestand tegen de verschillen in luchtdruk die windmolens veroorzaken: de bloedvaten in hun longen springen ervan, waardoor ze sterven als ze terug in hun nest zijn.

"En dan is er nog het simpele feit dat het plaatsen van windmolens een esthetisch misdrijf is. We zijn onze dichterlijke landschappen in een rotvaart volledig aan het verknoeien. Geloof me, die windmolens worden ons op ondemocratische wijze door de strot geramd. Het gaat allemaal om een lucratieve handel in emissierechten en het opstrijken van subsidies. Pure volksverlakkerij."

Ik vraag hem of hij vindt dat averechts denken bij het ambt van een kunstenaar hoort. "Nee," zegt hij, "maar het is voor een kunstenaar wel een mooie service die je de samenleving kunt bieden. Luc Tuymans is er ook zeer bedreven in. Ik heb hem daar al uitvoerig voor gefeliciteerd."

Beeld Karel Duerinckx

None Are More Hopelessly Enslaved Than Those Who Falsely Believe They Are Free

(Johann Wolfgang von Goethe, Duitse wetenschapper en filosoof)

"Mensen denken dat ze vrij zijn, maar ze vergissen zich: ze zijn de slaaf van hun drang om zich te conformeren. Ze willen allemaal een blinkende iPhone, delen op Facebook allemaal dezelfde onzin en hebben over alles dezelfde mening. De meeste mensen zijn als de dood om buiten de lijntjes te kleuren. Ze doen gewoon wat hun soortgenoten doen. Met vrijheid heeft dat weinig te maken.

"Ook kunstenaars zijn niet vrij. Ze mogen misschien wat langer slapen en hoeven niet elke ochtend op dezelfde trein te zitten, maar dat is maar een schijnvrijheid. Kunstenaars worden gegijzeld door hun eigen ijdelheid: ze willen zo graag bewonderd worden dat ze op den duur alleen nog dingen maken waar ze applaus voor krijgen. Elke kunstenaar is daar vatbaar voor, ik ook.

"We beknotten onze vrijheid door van 's morgens tot 's avonds bezig te zijn met de vraag: wat gaan de mensen over mij denken? Ik ben tijdens dit gesprek ook bezig met hoe ik bij je lezers ga overkomen, hè. Ik wil ook scoren bij de linkse culturo's. (lacht) De tien waarheden van een dakloze zijn waarschijnlijk veel authentieker dan de mijne. Een dakloze heeft wel wat anders aan zijn hoofd dan wat de mensen over hem denken.

Ook kunstkopers, zegt hij, zijn onzekere mensen. Ze kopen geen kunst, maar een imago. "Kunstwerken zijn eigenlijk sociale trofeeën. Door een duur schilderij in huis te halen, zeg je aan je vrienden: 'Ik heb het gemaakt in het leven.' Je kunt moeilijk naar de bank gaan, al je geld afhalen en bankbiljetten op je muren plakken, hè. Kunst kopen is een subtielere manier om te tonen dat je succesvol bent.

"En ik veroordeel dat niet. Ik ben zelf ook een kunstverzamelaar: ik begrijp de sociale en pyschologische mechanismen die bij de aankoop van een kunstwerk een rol spelen."

Controle Is Schoonheid

"Toen ik debuteerde, viel de kunstwereld als een blok voor het expressionisme. Kotsen op de vloer, schilderen met de motoriek van een aap: het werd allemaal toegejuichd. Als het maar wild en ongecontroleerd was.

"Ik daarentegen werkte heel proper, heel afgelijnd. En ik kreeg dat niet verkocht. Ik was te clean, mensen vonden dat verdacht. Ik heb vaak moeten horen dat er in mijn werk te weinig emotionele diepgang zat. Daardoor twijfelde ik aan mezelf. Mijn minder geslaagde werken dateren allemaal uit mijn beginjaren. Ik had dat expressionisme nog niet van mij afgeschud. Ik durfde nog niet voluit mezelf te zijn."

Wie verwacht om in de ateliers van de Delvoye Art NV taferelen van artistieke losbandigheid aan te treffen, is eraan voor de moeite: de werkplaatsen van Wim Delvoye zien er even ordelijk uit als de kantoren van het gemiddelde verzekeringsbedrijf. De vraag of hij behalve stilistische zindelijkheid ook mentale controle nastreeft, dringt zich op. "Ik ben geen echte controlefreak, maar ik heb er wel kantjes van. Ik kan bijvoorbeeld geen beslissingen nemen. Ik vind dat zo onherroepelijk. (lacht)

"De meeste mannen hebben die besluiteloosheid op relationeel gebied. Hun relatie loopt voor geen meter, maar toch laten ze het allemaal maar wat sudderen. Tot hun vrouwen het beu worden en weggaan. Dan gaan die mannen meteen weer enthousiast op jacht, zonder dat ze officieel iets misdaan hebben." (lacht)

Il Vaut Mieux Un Pays De Nulles Que Deux

"Als voorbereiding op dit gesprek heb ik via Google gecheckt of ik ooit uitspraken heb gedaan die op het internet de status van quote hebben verworven. Ik heb er één gevonden: 'Il vaut mieux un pays de nulles que deux'. Ik heb dat een jaar of acht geleden gezegd tijdens een interview met een journalist van Le Monde. Vrij vertaald: 'Ik wil niet dat België gesplitst wordt, beter één onnozel land dan twee.' Het was een reactie op de opkomst van de N-VA. Die partij stuurde toen nogal openlijk aan op de splitsing van ons land.

"Ik heb het niet zo voor een onafhankelijk Vlaanderen, nee. Ik voel me ook helemaal geen Vlaming. Zodra ik in het buitenland kom, noem ik mezelf - weliswaar tegen wil en dank - een Belg. Jammer genoeg heeft België buiten onze landsgrenzen een verschrikkelijk slecht imago.

"Ken je de film In Bruges? Daarin zegt Ray, het personage van Colin Farell: 'What's Belgium famous for? Chocolates and child abuse. And they only invented the chocolates to get to the kids.' Dat is dramatisch, hè. (lacht) En zo'n langspeelfilm beïnvloedt ons imago in het buitenland veel meer dan die dwaze video's waarmee Elio Di Rupo België destijds wou promoten."

"Ach, Belgen. Het enige leuke aan ons is dat wij geen enkele vorm van autoriteit vertrouwen. Baudelaire had het er al over in La Pauvre Belgique. Wat hij haatte aan de Belgen, schreef hij, was dat ze hem altijd aankeken met een blik die zei: 'Ik geloof jou niet.' (lacht)

"Het nadeel van die attitude is dan weer dat wij niet zo gemakkelijk meegaan in grote gedachten. En dat het dus altijd lang duurt voor we ons aanpassen aan veranderende tijden. Vegetariër zijn, is hier zelfs in 2015 nog moeilijk: je wordt er op restaurant nog altijd een beetje voor gestraft. Onze menukaarten verraden dat we als land achterop hinken."

Beeld Karel Duerinckx

You Can Have Peace. Or You Can Have Freedom. But Don't Ever Count On Having Both At Once

(Robert A. Heinlein, Amerikaanse schrijver)

"Wil je op je gemak zijn, dan ben je niet vrij. En wil je vrij zijn, dan ben je niet op je gemak. Mocht ik geen ambities hebben, ik zou vandaag geen problemen hebben met het parket.

"Nochtans: ik besef nog elke dag dat ik geluk heb. Het verwondert me nog altijd dat ik mag doen wat ik doe. Dat er in de maatschappij een marge is voor mensen zoals ik. Alleen: ik moet steeds meer moeite doen om die plaats in de marge te verdienen. Ik moet mijn artistieke vrijhaven steeds vaker verdedigen tegen aanvallen van buitenaf. En dat is minder leuk."

The Best Argument Against Democracy Is A Five-Minute Conversation With The Average Voter

(Winston Churchill)

"Ik heb lang getwijfeld of ik dit citaat tot een van mijn tien waarheden zou rekenen. Het is een gedurfde mening, hè. En mensen hebben tegenwoordig lange tenen.

"Maar die uitspraak van Churchill is gewoon grappig. En op z'n minst een béétje waar. Wat mensen in cafés en treinen soms zeggen, bijvoorbeeld over een onderwerp als racisme: je gelooft je oren niet. Als je dan bedenkt dat al die mensen ook mogen gaan stemmen, schiet ik wel eens in een inwendige lachbui.

"Maar voor de rest heb ik over de democratie niet te klagen."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234