Donderdag 12/12/2019

Michael Jackson

“We willen toch niet terug naar de tijd van zwarte lijsten en banvloeken?”

Michael Jackson. Beeld ANP

Kunnen we de kunstgeschiedenis ontkennen? Het is een vraag die op ieders lippen brandt, nu radiostations zich afvragen hoe ze moeten omgaan met de songs van de van kindermisbruik betichte Michael Jackson. 

“Geen censuur”, zo kondigde de VRT aan, “maar wel context.” De collega’s uit Groot-Brittannië zijn radicaler: op BBC Radio 2 wordt het volledige oeuvre van de King of Pop geweerd. Nu wijlen Michael Jackson in de documentaire Leaving Neverland nog maar eens, op uitvoerige wijze, wordt beschuldigd van systematisch kindermisbruik, zitten radiostations verveeld met zijn muzikale erfenis. Kun je wel vlotjes ‘Billie Jean’ en ‘Beat It’ blijven draaien, als je weet dat hij jongens manipuleerde en tot seks dwong?

‘Wacko Jacko’ is geen uitzondering in de kunstgeschiedenis. Er zijn de notoire voorbeelden van de antisemitische componist Richard Wagner en zijn schrijvende tegenhanger Louis Ferdinand Céline, auteur van
Reis naar het einde van de nacht. Maar het gaat ook verder: de beroemde schilder Caravaggio werd ter dood veroordeeld omdat hij in een caféruzie een man had vermoord: hij ontliep zijn straf door naar Napels te vluchten, en van daaruit voort te werken aan zijn schildersroem.

Chuck Berry – die van ‘Johnny B. Goode’ – werd dan weer meermaals aangeklaagd voor seksuele misdrijven, ook met minderjarigen. Glamrocker Gary Glitter was een gretig consument van kinderporno en werd zowel in Vietnam als in Groot-Brittannië veroordeeld voor verkrachting van meisjes tussen de 11 en 14 jaar oud. De Fransman Bertrand Cantat, zanger van Noir Désir, zat vier jaar in de cel voor de moord op zijn vrouw. En dan is er natuurlijk nog rapper R. Kelly, die nu opnieuw het onderwerp is van een onderzoek naar seksueel misbruik van minderjarigen.

Netelige kwestie

Hoe ga je om met het oeuvre van die misdadigers? “Het is een erg netelige kwestie”, stelt cultuurfilosoof Lieven De Cauter (KU Leuven). “En er is geen gouden oplossing voor. Maar de songs van Michael Jackson zonder meer blijven draaien, is nu geen optie. Dat kun je niet maken naar Jacksons slachtoffers toe, of naar slachtoffers van andere pedofielen. Maar een totale, eeuwige black-out is ook geen optie, ook al mag je dan niet doen alsof er geen vuiltje aan de lucht is.”

Wat wel zeker is, is dat we vandaag zwaarder tillen aan dit soort wandaden. “Dertig jaar geleden zouden we anders op deze problematiek reageren”, zegt De Cauter. “Als maatschappij hebben we heel lang weggekeken van dit soort praktijken. Denk ook aan de theaterwereld, en wat daar achter de schermen gebeurde: de foute relaties tussen regisseurs en hun actrices maakten simpelweg deel uit van de folklore.” Vaak zijn we om die reden ook iets toegeeflijker naar kunstenaars toe. “Artiesten zijn niet de meest conventionele mensen, in de kunstwereld gebeurt er meer gedrag dat buiten de maatschappelijke norm valt. Maar nu is er een zekere bewustwording: we kunnen aan deze discussie niet meer onderuit.”

Hoe we artiesten en hun werk bekijken, is wel geëvolueerd, vindt Marlies De Munck (Universiteit Antwerpen). “Vroeger was het werk autonoom, en was het eenvoudiger om de kunstenaar en de persoon van elkaar te scheiden. Na de dood van Wagner bleven zijn partituren over, en die werden opnieuw opgevoerd. Maar de songs van Michael Jackson hangen samen met zijn persoon: het is zíjn stem die je hoort, en die stem krijg je er niet uit. Dat stuit meer tegen de borst. Toch denk ik dat het niet zo schizofreen is om een persoon te veroordelen maar zijn muziek niet.”

Algemeen verbod?

De Cauter sluit zich daarbij aan: “Je mag het werk niet besmetten met de perversie van de maker.” Met de jaren wordt het ook eenvoudiger om die tweedeling te maken, zegt De Munck. “Nu zijn de slachtoffers nog in leven: als je zonder meer Michael Jackson blijft spelen, kunnen ze zich geschoffeerd voelen. Met die gevoeligheid moet je rekening houden. Maar na verloop van tijd zal die associatie afzwakken.” Zo vroeg de componist Daniel Barenboim na een concert in Israël of hij als bisnummer een stuk van Wagner mocht brengen. “Daar is een halfuur over gediscussieerd met het publiek. Uiteindelijk heeft de helft de zaal verlaten, en heeft de andere helft hem een staande ovatie gegeven. Daar zaten ook Holocaust-overlevers tussen, die op die manier hun trauma misschien wel hebben kunnen overwinnen.”

Je kunt de geschiedenis ook niet ontkennen. Caravaggio, Wagner, Céline en Jackson zijn in hun specifieke domeinen kunstenaars die een gigantische invloed hebben uitgeoefend, en alleen al daarom niet weg te denken zijn uit de kunstgeschiedenis. Dat is ook niet wenselijk, vindt De Munck. “We willen toch niet terug naar banvloeken en zwarte lijsten met verboden werken? Over omstreden kunstwerken moet je een discussie voeren, maar je kunt ze niet verbieden.” De Cauter, zelf “een radicaal tegenstander van censuur”, hoedt zich evenzeer voor “draconische” maatregelen. “Als je een algemeen verbod zou willen invoeren, zul je al snel inconsequent zijn. Je kunt niet anders dan geval per geval bekijken.”

En het geval van Jackson is redelijk uitzonderlijk. Een moord pikken we sneller dan kindermisbruik. “Pedofilie is vandaag een héél gevoelig thema”, zegt De Cauter. “Het is jarenlang onder de mat geschoven, maar nu moeten we als maatschappij een signaal uitsturen dat dit niet kan. In die zin is Michael Jackson een symbooldossier. Daarom is het belangrijk dat deze discussie nu wordt gevoerd, op verschillende radiostations.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234