Donderdag 09/04/2020

Theater

‘We vellen geen moreel oordeel over #MeToo’: theater Zuidpool zoekt de ambiguïteit op

Koen van Kaam en Jorgen Cassier. ‘Voor ons was dit thema zo actueel dat we een beetje schrokken. Onze expertise bestaat erin om relevantie te halen uit een eeuwenoude tekst. Dit is het omgekeerde.'Beeld Tim Dirven

‘We kunnen niet genoeg benadrukken dat de #MeToo-beweging buitengewoon belangrijke, positieve effecten heeft gehad. Maar dat levert geen spannend toneelstuk op.’ In De aanzegster zoeken auteur Ilja Leonard Pfeijffer en Zuidpool de ambiguïteit op. ‘We maken geen statements over #MeToo. We vellen geen moreel oordeel.’

“Het zou een meesterwerk van planning zijn als we dit hadden voorzien.”

Qua timing kan de première van De aanzegster bijna niet beter vallen. Een week nadat gevallen filmbons Harvey Weinstein door een jury in New York werd veroordeeld wegens aanranding en verkrachting, toont Zuidpool een actrice die als eerste naar buiten komt met de beschuldigingen tegenover een voorname Hollywood-producer. Maar, zo benadrukt Ilja Leonard Pfeijffer, de schrijver van De aanzegster, nogmaals: “Voor mij komt dit alleszins als een zeer gelukkig toeval. Toen ik begon te schrijven, heb ik er zelfs niet aan gedacht dat deze tekst wel eens onverhoopt ontzettend actueel zou kunnen worden. Maar misschien heeft de sluwe marketingafdeling van Zuidpool daar wel bij stilgestaan.”

Acteur Koen Van Kaam, die samen met actrice Sofie Decleir en regisseur Jorgen Cassier de artistieke kern van Zuidpool vormt, kijkt er met een ietwat sarcastische blik naar: “Het was voor de voorstelling beter geweest als de uitkomst nog in het midden bleef. Eigenlijk is het jammer dat de uitspraak er al is. Al is het wel heel cynisch om dat zo te zeggen.”

Feit is dat De aanzegster, de nieuwe voorstelling van Zuidpool, brandend actueel lijkt. Behandelt het Antwerpse collectief doorgaans eerder klassieke teksten als Macbeth (naar William Shakespeare), Lucifer (naar Joost van den Vondel) of Faust (naar Johann Goethe), dan kiezen ze nu resoluut voor een nieuw en hedendaags thema. Met een nieuwe en hedendaagse tekst.

Klassieke tragedie

“De meeste schrijvers met wie wij werken, leven niet meer”, merkt Van Kaam droogjes op, en ook nu wilde Zuidpool eigenlijk aan de slag gaan met een klassieke tragedie. “Een tragedie is bij ons altijd een van de eerste dingen die op tafel komen”, merkt Cassier op. “Vraag me niet hoe dat komt.”

Van Kaam: “Omdat het zo grappig is.”

Een jaar of twee geleden werd Pfeijffer, een voormalige professor in de klassieke letterkunde, door Zuidpool benaderd met de vraag of hij voor hen geen klassieke, Griekse tragedie kon bewerken. Niet zomaar een tragedie, benadrukt Van Kaam: “De hoofdrol moest voor een vrouw zijn.” Cassier: “Het was van bij het begin duidelijk dat Sofie de centrale rol zou spelen. Alleen bestaan er vrij weinig of zelfs geen tragedies waarbij een vrouw de alfa en de omega van het stuk is. Zelfs een figuur als Medea is afhankelijk van een man.”

Ilja Leonard Pfeijffer. 'Er zijn ook neveneffecten van de #MeToo-beweging, die ambiguer zijn. Ik vond het interessanter om daarop te focussen.'Beeld Tim Dirven

Pfeijffer begrijpt waarom ze op zoek waren naar een memorabel en sterk vrouwelijk hoofdpersonage. “Als Sofie Decleir in je artistieke kern zit, wil je natuurlijk zoveel mogelijk stukken met memorabele, sterke vrouwenrollen spelen. Ik ken Sofie toevallig ook persoonlijk, dus ik was onmiddellijk gewonnen voor hun voorstel. Het was toen mijn idee om het stuk heel erg in het heden te plaatsen, om er een stuk van te maken over #MeToo. Dat is immers een van de situaties waarin er vandaag de dag veel van het karakter van een vrouw gevergd wordt.”

Uiteindelijk kwam de schrijver van bejubelde boeken als La superba en Grand Hotel Europa bij Zuidpool terug met één naam: Asia Argento. De Italiaanse actrice was een van de vrouwen die, in oktober 2017, filmmogol Harvey Weinstein in een artikel in The New Yorker beschuldigde van verkrachting, en zo de aanzet gaf voor het Weinstein-schandaal én de #MeToo-beweging. Een klein jaar later werd ze zelf het voorwerp van een beschuldiging: volgens The New York Times zou ze acteur Jimmy Bennett seksueel hebben aangerand, toen zij 37 was en hij 17.

“Wij hadden daar onze bedenkingen bij”, zegt Cassier. “Voor ons was dat thema zo actueel dat we een beetje schrokken. Het is voor ons ook een beetje omgekeerd werken: onze expertise bestaat erin om relevantie te halen uit een eeuwenoude tekst. Dit is het omgekeerde: De aanzegster gaat over een heel actueel, heel gevoelig onderwerp, waarvan we een breder, groter verhaal moeten maken. Dat is voor ons onbekend terrein.”

Van Kaam: “We zouden zelf niet op het idee zijn gekomen om een voorstelling te maken over de #MeToo-affaire. Het ligt allemaal nog heel gevoelig, en terecht. Het uitbesteden van een tekst aan een schrijver houdt altijd het risico in dat je niet weet wat je op je bord krijgt. Maar als je Ilja’s boeken en gedichten hebt gelezen, weet je dat hij dat onderwerp naar zijn hand gaat zetten.”

Dramatische potentieel

Het is uiteindelijk geen stuk over Asia Argento geworden, zegt Pfeijffer over De aanzegster, al vormde haar verhaal wel de inspiratie voor de tekst. “Omdat ik het interessant vind om de ambiguïteit in de #MeToo-kwestie op te zoeken. We kunnen niet genoeg benadrukken dat #MeToo erg veel heeft betekend voor de positie van de vrouw, dat het tijd was dat er zoiets gebeurde, dat die beweging buitengewoon belangrijke, positieve effecten heeft gehad. Maar dat levert geen spannend toneelstuk op. Er zijn echter ook neveneffecten van de #MeToo-beweging, die ambiguer zijn. Ik vond het interessanter om daarop te focussen, omwille van het dramatische potentieel.

“In het verhaal van Argento zie je die ambiguïteit. Daarom vind ik het zo interessant. Zij was een van de eerste actrices die Weinstein beschuldigden – zij was dus echt ‘de aanzegster’, zeg maar. Vervolgens werd ze zelf beschuldigd. Argento zat in de rol van slachtoffer, en kwam dan terecht in de rol van dader. Dat gegeven heb ik als uitgangspunt genomen. Maar ik heb het stuk volledig naar mijn hand gezet, en gefictionaliseerd.”

De aanzegster is dan ook geen morele les over #MeToo, benadrukken Van Kaam, Cassier en Pfeijffer. Van Kaam: “We maken geen statements over #MeToo, we vellen geen moreel oordeel. Het stuk gaat ook over beeldvorming, over hoe de perceptie van het publiek werkt bij zulke gevoelige materie.”

Pfeijffer: “Wat er gebeurt bij die #MeToo-verhalen is dat de schuldvraag wordt opgeworpen in de media, in de publieke opinie. Het draait heel erg om beeldvorming. Weinstein is nu ook wel door de rechter veroordeeld, door een jury, maar in de ogen van het publiek was hij al veel langer schuldig bevonden. Kevin Spacey is vrijgesproken door de rechter, maar is nog steeds schuldig in de ogen van het publiek.

“Met Asia Argento ging het ook zo: toen zij werd aangeklaagd door die jonge acteur, hebben haar werkgevers geen oordeel van een rechter afgewacht. Ze werd onmiddellijk op non-actief gezet. In die zin was ze ook een slachtoffer van de publieke opinie. Dat spanningsveld tussen beeldvorming en feiten vind ik heel angstaanjagend.”

Koen van Kaam en Jorgen Cassier.Beeld Tim Dirven

Van Kaam: “Argento is destijds vermalen omdat zij seks had gehad met een minderjarige jongen. Die zaak is in de media uitgevochten, niet in de rechtszaal. Vanaf het moment dat ze zelf beschuldigd werd, geloofden mensen plots niet meer dat ze zelf werd verkracht door Harvey Weinstein. Dat is toch verschrikkelijk?”

Cassier: “Dat zij seks heeft gehad met die jongen, praat niet goed dat zij werd verkracht. Dat heeft Ilja heel goed kunnen vatten in zijn tekst. De media zijn een cruciaal onderdeel van de voorstelling: het gaat immers over een actrice die in een talkshow vertelt over wat haar overkomen is. Maar in zo’n programma kun je je niet permitteren om gewoon je verhaal te vertellen: je moet je verhaal voorbereiden, en op voorhand construeren, je moet weten wanneer je in de camera kijkt en wanneer je een traan wegpinkt.”

Gevoelig onderwerp

Hoe dan ook blijft #MeToo een gevoelig onderwerp. Verwachten de makers kritiek? “Dat vind ik heel moeilijk om in te schatten”, zegt Van Kaam. “Ik kan me bijna niet voorstellen dat wat er gezegd wordt in dit stuk, voor heel veel controverse gaat zorgen.”

De aanzegster is een stuk waarin Decleir en muzikante Els Vandeweyer de enige vrouwen op scène zijn: de andere rollen worden vertolkt door Koen Van Kaam, Stijn Van Opstal, Robby Cleiren en Kenneth Cardon. Bovendien werd het stuk geschreven door een man én geregisseerd door een man. Voer voor controverse? “Ik vind niet dat je van de man kunt zeggen dat hij niets zinnigs over #MeToo of over gelijkwaardigheid kan zeggen,” maakt Cassier zich sterk, “zelfs niet met alle gevoeligheden die er nu zijn.”

Pfeijffer weet dat hij die kritiek wel kan verwachten. “Er zullen ongetwijfeld mensen zijn die mij dit kwalijk nemen. Maar ik ga me daar toch helemaal niets van aantrekken. Ik vind het eigenlijk gewoon belachelijk, dat je als schrijver niet de vrijheid zou hebben om je empathische vermogens in te zetten om te schrijven over iets dat je zelf niet hebt meegemaakt. Dan zou schrijven een vrij zinloos bestaan zijn. Het is juist de kracht van literatuur dat je je kunt verplaatsen in andere personages. Zo kun je je lezers of je publiek ook uitnodigen om hetzelfde te doen, om empathie te voelen voor iets dat ze zelf niet hebben meegemaakt. Dat is net de kern van de zaak.”

De aanzegster pretendeert niet het laatste woord te hebben in het #MeToo-debat. “Je moet een debat niet willen beslechten in het theater”, vindt Pfeijffer. “Daar is theater, en kunst in het algemeen, niet voor bedoeld. Kunst moet bijdragen aan het debat, ook aan deze #MeToo-discussie. Ik heb dan ook op geen enkele manier de pretentie dat ons stuk het laatste woord is in deze discussie. Maar misschien is het wel een zinvolle bijdrage.”

Tot 7 maart in Zuidpool, Antwerpen. Tot 28 mei op tournee.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234