Woensdag 23/09/2020

InterviewBurhan Qurbani

‘We hebben geen reclamespot voor Berlijn gemaakt’: regisseur Burhan Qurbani over ‘Berlin Alexanderplatz’

Scène uit 'Berlin Alexanderplatz'.Beeld Sommerhaus Filmproduktion

In de nieuwste verfilming van de iconische roman Berlin Alexanderplatz is het hoofdpersonage niet langer een Duitser in de marge van de samenleving, maar een migrant uit Guinee-Bissau. Bovendien heeft regisseur Burhan Qurbani een haat-liefdeverhouding met zijn bronmateriaal. ‘Ik heb mezelf verboden om de reeks van Fassbinder opnieuw te bekijken.’

“Ik was blij toen de film werd uitgesteld”, zegt regisseur Burhan Qurbani, terwijl hij in de tuin van een Brussels hotel een trek van zijn sigaret neemt. Zijn nieuwste film, het epische Berlin Alexanderplatz, ging in februari in première op het Filmfestival van Berlijn, maar de brede release werd uitgesteld omwille van de coronacrisis – en die pauze was best welkom. “Ik was al jaren bezig aan de film, en het was natuurlijk een opluchting toen hij in Berlijn in première ging. Maar daarna was het vooral vermoeiend: tien dagen lang moest ik zestien uur per dag werken, van de ene plaats naar de andere reizen om de film voor te stellen en voortdurend interviews doen. Dus ik was blij dat de wereld daarna een paar maanden stil stond. Zo had ik tijd om alles te laten bezinken.”

Regisseur Burhan Qurbani.Beeld rv

Door het uitstel krijgt zijn film bovendien een nieuwe lading mee. “De wereld veranderde plots. Er kwam een nieuwe beweging op gang, en dat plaatst de film in een andere context”, verwijst hij naar de moord op de Afro-Amerikaan George Floyd en de daaropvolgende Black Lives Matter-beweging die wereldwijd tot protesten leidde. “We hebben geen film gemaakt voor de Black Lives Matter-beweging, maar door Black Lives Matter wordt de film wel anders bekeken. En voor een filmmaker is het interessant als zijn film het begin van een discussie kan zijn. Een vriendin van me, een zwarte actrice, vertelde me onlangs hoe geweldig ze het vond om te zien hoe het grote scherm drie uur lang werd gevuld door een zwarte man.”

Metropool

Even terugspoelen: lang voor Berlin Alexanderplatz een film werd die uitkwam in een wereld die wordt getekend door een pandemie en antiracismeprotesten, was het een roman van de Duitse schrijver Alfred Döblin. Een roman die uitkwam in 1929 en uitgroeide tot een hoogtepunt in de Duitse literatuur. Een roman die de moderne metropool toonde waartoe Berlijn in de eerste decennia van de twintigste eeuw was uitgegroeid. Een roman met Franz Biberkopf als hoofdpersonage, een ietwat onbenullige Duitser die na enkele jaren vrijkomt uit de gevangenis en vastbesloten is om zijn leven weer op de rails te krijgen, maar net als Jezus drie keer ‘ten val’ komt. Hij wil kiezen voor een liefdevol leven aan de zijde van de prostituee Mieze, maar wordt door de crimineel Reinhold meegesleurd in de onderwereld van de Weimarrepubliek.

Recensie: ‘Berlin Alexanderplatz’ toont wat we niet zien 

Een gebrek aan ambitie kun je regisseur Burhan Qurbani niet verwijten. Een ambitie die hij grotendeels weet waar te maken ook. 

Er is, in de bijna honderd jaar die sindsdien voorbij zijn gegaan, veel veranderd. Niet alleen ziet Berlijn zelf, na een Tweede Wereldoorlog en een Koude Oorlog, er helemaal anders uit: ook de bevolking is danig door elkaar geschud. Daarom is Franz in deze Berlin Alexanderplatz, waarin de plot van het boek verder behoorlijk nauwkeurig wordt gevolgd, niet langer een witte Duitser, maar een Afrikaanse migrant, vertolkt door acteur Welket Bungué.

Dat is niet zo vergezocht als het lijkt, verduidelijkt de regisseur. Zowel Franz Biberkopf als Francis, de Afrikaanse migrant, “behoren tot een gemeenschap van outsiders, mensen die aanwezig zijn in onze samenleving, maar er niet toe behoren, die deel uitmaken van ons dagelijks leven, maar onzichtbaar blijven, mensen die in een parallel universum leven, onthecht van de bourgeoisie. Deze versie van Berlin Alexanderplatz, met een migrant in de hoofdrol, is niet geforceerd: het is een logische invulling van de roman 100 jaar later, in de wereld van vandaag.

“Aanvankelijk overwogen we dan ook om met een niet-professionele acteur te werken voor de hoofdrol, met een echte vluchteling, om een zo authentiek mogelijk personage neer te zetten”, vertelt Qurbani. “Maar dan beseften we dat dit een rol is die heel veel eist van een acteur: we konden niet op een verantwoordelijke manier werken met iemand die zijn eigen trauma opnieuw moest doormaken. Dus we zochten iemand met voldoende talent en met de juiste energie. Pas toen ik met Welket praatte, besefte ik dat hij dat was. Dat was nog voor de auditie, toen we samen koffie dronken in een Berlijns café. Het personage was eerst een Nigeriaanse vluchteling. Maar samen hebben we een personage ontwikkeld dat veel dichter ligt bij Welkets eigen leven.”

“Ik ben geboren in Guinee-Bissau”, vertelt Bungué. “Op mijn derde ben ik naar Portugal verhuisd, daar ben ik opgegroeid. In 2012 ben ik naar Brazilië verhuisd, ik heb er zes jaar gewoond. En nu woon ik in Berlijn.” Op dat moment sprak Bungué nog geen woord Duits. “Aanvankelijk kon ik zelfs het woord ‘Brod’ niet uitspreken – nu gaat het wel – maar het belangrijkste was dat ik de essentie van het personage begreep, en dat de dynamiek met de twee andere acteurs, Jella Haase en Albrecht Schuch, die Mieze en Reinhold vertolken, juist zat.”

Ook het boek van Alfred Döblin was voor de acteur nog onbekend terrein. “Ik kende het totaal niet. Pas nadat ik voor het eerst met Burhan sprak, heb ik het boek leren kennen. Ik heb er delen uit gelezen, maar tijdens de voorbereiding heb ik beseft dat het misschien beter was om het zo te laten en het niet volledig te lezen. Het script was er al, en dat is een vrije bewerking, die zich afspeelt in een andere periode, op een andere plaats zelfs, in zekere zin. Onze film gaat niet zeer precies over Berlijn. Het gaat meer over wat Berlijn betekent.”

Ziel verkopen

Verwacht van Berlin Alexanderplatz dan ook geen mooie stadsfilm, met pittoreske shots van de Brandenburger Tor of scènes die zich langs de restanten van de Berlijnse Muur afspelen. Enkel de Fernsehturm aan Alexanderplatz doemt nu en dan op in de achtergrond, ook al speelt de film zich vooral af in Hasenheide, een park in de Berlijnse wijk Neukölln.

“We hebben geen reclamespot voor Berlijn gemaakt”, legt Qurbani uit. “Ik heb de titel van de roman ook nooit zo geïnterpreteerd: Berlin Alexanderplatz doelt niet zozeer op een fysieke plaats, het is een metafoor voor het centrum van Berlijn, en dus het centrum van Duitsland, en dus het centrum van Europa. De overmoed die zowel de Franz uit het boek als de Francis uit onze film typeert, komt daaruit voort: ze willen van de rand van de samenleving naar het centrum van de samenleving. Ze willen deel uitmaken van een gemeenschap, en verkopen daarom hun ziel aan de duivel.”

Het hoofdpersonage Francis laat zich dan ook niet eenvoudig omschrijven. “We zijn het gewoon dat we, als we naar een film kijken, een kant moeten kiezen”, vindt Bungué. “Het goede, dat meestal wordt verpersoonlijkt door de protagonist, of het slechte, dat meestal wordt vertolkt door de antagonist. Maar hier, in Berlin Alexanderplatz, zie ik vooral gewoon mensen. Ik kan niet zeggen dat Francis the good guy is. Hij wil het wel zijn, maar wat betekent dat, in de wereld van vandaag? Dit is geen film die antwoorden biedt, maar vragen stelt.”

Welket Bungué als Francis in 'Berlin Alexanderplatz'.Beeld Sommerhaus Filmproduktion

Op een bepaald moment probeert Francis in een migrantengemeenschap nieuwe dealers te ronselen. Hij doet dat door uit te pakken met het succes dat hij in de drugswereld heeft behaald. “Ik heb een Duits jasje, een Duitse vriendin en een Duitse naam”, declameert hij. “Ik bén Duitsland.” We zijn niet de eerste die opmerken dat die speech erg hard doet denken aan de openingsscène van The Godfather, waarin een connectie van de Italiaanse maffia in New York “I believe in America” als leuze hanteert.

“Films als The Godfather, Scarface en Goodfellas vertellen het verhaal van migranten die hun plaats in de samenleving zoeken”, duidt Qurbani. “Wat ze in Amerika heel goed doen, is het genre van misdaad- en gangsterfilms gebruiken als een spiegel voor hun samenleving. Dat wilde ik ook doen. Ik heb ervoor gekozen om die films als inspiratiebron te gebruiken en de reeks van Fassbinder te negeren.”

De Duitse filmgrootheid Rainer Werner Fassbinder, moet u weten, bewerkte Döblins roman in 1980 tot een veelgeprezen, veertiendelige miniserie. “Ik heb mezelf verboden om de reeks van Fassbinder opnieuw te bekijken”, gaat Qurbani verder. “Het was al moeilijk genoeg om met die verwachtingen te leven. In vergelijking met Fassbinder heb ik allemaal ‘verkeerde’ beslissingen genomen. Het is geen reeks van veertien uur, het speelt zich niet af in het Berlijn van toen, ons hoofdpersonage is geen witte Duitser uit de jaren 20, maar een zwarte migrant uit 2020...”

Het toont zijn gewrongen verhouding met zijn voorgangers. De roman zelf heeft Qurbani wel meerdere keren gelezen, maar hij heeft er “een haat-liefdeverhouding” mee, zegt hij zelf. “Ik moest het lezen om mijn diploma van de middelbare school te halen, maar dat is compleet mislukt. Mijn ouders zijn van Afghanistan, en zij hoopten dat ik zou afstuderen van de middelbare school, geneeskunde zou gaan studeren en dokter zou worden. Dat was allemaal niet mogelijk, omdat ik mijn diploma niet heb gehaald – omdat ik vastliep op Berlin Alexanderplatz. Dus ben ik maar films gaan maken. Maar ik had nooit gedacht dat ik net Berlin Alexanderplatz zou verfilmen.”

Vanaf woensdag in de bioscoop.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234