Zaterdag 21/09/2019

Satire

We beleven de Gouden Eeuw van de politieke satire

Telenet-adviseur Siegfried Bracke krijgt in 'De ideale ­wereld' zijn boemerang terug. Beeld rv De Ideale Wereld

Nee, van het nieuws wordt een mens deze dagen niet vrolijk. Maar zoals een Britse wijsgeer ooit zong, vlak voor zijn dood: always look on the bright side of life. Gelukkig denken de satirici onder ons daar ook zo over. Nooit werd hun snijdende humor zo gesmaakt.

België telt slechts 10 miljoen inwoners, maar de Kamervoorzitter (Siegfried Bracke, EC) verdient hier – gewoon om met zijn gat in het pluche te zitten – meer dan de Duitse bondskanselier Angela Merkel, die 80 miljoen Duitsers, 10 miljoen Grieken en één Donald Trump moet managen.”

De drukinkt van de vele krantenartikels die over het Gentse Publipart-schandaal werden geschreven, was nog niet opgedroogd, of de satirische website De Raaskalderij zette prompt een artikel online met als kop ‘Belgische graaicultuur erkend als werelderfgoed’. In geen tijd kreeg het artikel 1.500 Facebook-likes, en werd het bijna 1.000 keer gedeeld. In totaal klikten meer dan 180.000 mensen het artikel aan.

Het publiek van De Raaskalderij, gemiddeld zo’n 5.000 unieke bezoekers per dag, schommelde de afgelopen week tussen 10.000 en 15.000 bezoekers per dag. Een satirisch stuk over Zuhal Demir (N-VA), die volgens de nieuwe wet van haar partijgenoot Theo Francken het land werd uitgezet, haalde een record van meer dan 47.000 lezers op één dag. Het waren er wellicht nog meer geweest als de server niet even plat was gegaan. In totaal werd het stuk een dikke 230.000 keer aangeklikt. “Ongelooflijk hoeveel lezers wij de afgelopen weken hebben gehad”, verbaast ‘raaskaller’ Stijn Van der Stockt zich nog steeds.

Het filmpje dat Arjen Lubach maakte voor zijn show 'Zondag met Lubach', heeft al 10 miljoen YouTube-clicks opgeleverd. 'Grab them by the pony!' Beeld rv

Dat plotse succes is het recentste en meest lokale voorbeeld van de hoge vlucht die satirici vandaag lijken te nemen. In de Verenigde Staten haalt sketchshow Saturday Night Live, waarin het wanbeleid van president Donald Trump en de calamiteiten van zijn woordvoerder Sean Spicer regelmatig door de mangel worden gehaald, zijn hoogste kijkcijfers sinds 1994. En het filmpje dat de Nederlandse talkshowhost Arjen ‘Grab them by the pony’ Lubach maakte om zijn land voor te stellen, ging de wereld rond. Het aantal YouTube-clicks gaat over de 23 miljoen.

Satire bestaat al even lang als de politiek, maar toch lijkt het moeilijk te definiëren. Otto-Jan Ham, presentator van het satirische Canvas-programma De ideale wereld, moest vorige week nog even uitleggen aan Rob Van de Velde, Antwerps schepen en federaal Kamerlid van N-VA, dat zij “geen journalistiek programma” zijn. “Wij maken graag mopjes over de actualiteit. En over mensen die macht hebben. En domme dingen doen.”

Een amusante vernietiging

En net daaraan is tegenwoordig geen gebrek. Met een karikatuur als Donald Trump in het Witte Huis en, dichter bij ons bed, politici als Tom Balthazar en vooral Siegfried Bracke, die de boemerang van het Publipart-schandaal in zijn eigen gezicht zag terugkeren, hebben satirici een dankbare bron van materiaal. Zoals Stijn Meuris, die zijn ergernis en ongenoegen in de zaalshow Tirade goot, het verwoordt: “In de 52 jaar dat ik leef, heb ik nog nooit zo veel opgekropte frustratie gevoeld als nu. En dat is een gevoel dat veel andere mensen ook hebben.”

Trevor Noah valt in zijn 'The Daily Show' van de ene verbazing in de andere. Beeld Comedy Central

En die frustratie heeft een uitlaatklep nodig. Wie John Oliver, de Britse host van het Amerikaanse programma Last Week Tonight, ziet roepen, tieren én lachen over de laatste stommiteiten van Trump, krijgt het gevoel dat de laatavondshow voor de man een vorm van therapie is. Trevor Noah, de Zuid-Afrikaanse comedian die The Daily Show presenteert, lijkt dan weer van de ene lachwekkende verbazing in de andere te vallen, en hier in België proberen de grapjassen van De ideale wereld de humor in te zien van de Belgische graaicultuur. Door sketches te maken waarin Siegfried Brackes zogenaamde ‘adviezen’ voor Telenet genadeloos door de mangel werden gehaald. “Zijn eerste advies – ‘Bekijk mij eens goed, alsof een kleine opdonder met zo’n onnozel snorretje als ik ook maar iets nuttigs zou adviseren’ – leverde hem meteen 2.000 euro op.”

Politici als Donald Trump in de States, Geert Wilders in Nederland of Siegfried Bracke nemen zichzelf dodelijk serieus. Dat is wat Stijn Meuris ergert. “Kunnen die nog wel lachen? Kunnen die zichzelf nog relativeren? Ik denk het niet. Dat vind ik een enorme zwakte voor een politicus, en daarom is de nood aan satire hoger dan ooit.”

Dat blijkt uit de gretigheid waarmee Raaskalderij-artikels, Saturday Night Live-sketches en De ideale wereld-filmpjes worden gelezen, bekeken en gedeeld. “De mensen zijn het allemaal beu”, zegt Van der Stockt. “En dus hebben ze iets luchtigs nodig. Rions pour ne pas pleurer, dat is de gedachte die erachter schuilgaat.”

'Saturday Night Live', met Alec Baldwin als Donald Trump en Kate McKinnon als diens Counselor Kellyanne Conway. Beeld rv

Het citaat van Gustave Flaubert zal, in verschillende varianten, nog verschillende keren terugkeren wanneer we komieken en experts spreken.

Ook politicoloog Carl Devos (Universiteit Gent) ziet in de stijgende populariteit van politieke satire een remedie om met de negatieve tijdgeest om te gaan. “Veel mensen hebben een gevoel van onzekerheid en ontwrichting. De indruk bestaat dat we in erg turbulente tijden leven. ‘Ernstige’ nieuws- en duidingsprogramma’s zijn vaak deprimerend en boezemen nog méér angst in. Satire is volgens mij een middel om daarmee om te gaan. Want als we de situatie kunnen ridiculiseren, kunnen relativeren, kunnen we ze ook beter plaatsen.”

Deze week verwoordde Trevor Noah het zo op The Daily Show: “Ik weet dat de laatste maand zwaar is geweest, maar vandaag herinnerde ik me weer dat het leven onder Donald Trump ook grappig kan zijn. Ik bedoel: we weten allemaal dat hij de wereld gaat vernietigen, maar het wordt tenminste een amusante vernietiging.”

Of hoe een satirisch programma zelfs aan de meest apocalyptische wereldvisie een leutige draai kan geven.

Waarheidscommissie

Maar wie in satire enkel onschuldig amusement ziet, de komische lepel suiker die het bittere medicijn van de actualiteit verzacht, is naïef. Satire heeft ook een maatschappelijke functie. Zeker nu de media onder vuur worden genomen: in de VS worden ze uitgeroepen ‘tot de oppositie’, bij ons omzeilen politici kranten en journaals door vooral via Twitter te communiceren. Brackes aankondiging dat hij uit de adviesraad van Telenet stapt, kwam niet toevallig via dat kanaal.

Nu de media vaak mee op het politieke speelveld worden getrokken, is er nood aan een andere commentator langs de zijlijn. Satirici kunnen die rol vervullen: als de media er niet in slagen om de spaghetti van de actualiteit te ontwarren, kunnen grappenmakers dat misschien wel.

“In die zin is er nu wel een verschuiving”, vindt De ideale wereld-komiek Jan Jaap van der Wal. “Vroeger gaf humor een absurde draai aan de werkelijkheid, nu is het omgekeerd: nu geven we een corrigerende draai aan de absurditeit. Het woordje ‘helder’ is voor ons belangrijk. Het wordt bijna onderzoeksjournalistiek.”

Melissa McCarthy als de hilarisch hysterische perschef Sean Spicer in 'Saturday Night Live'. Beeld BELGAIMAGE

Een opvallende uitspraak, maar hij legt wel de vinger op de wonde. Ook komiek Michael Van Peel, die in zijn eindejaarsconferences al acht jaar genadeloos het politieke jaar fileert, sluit zich erbij aan. “Satire moet de dingen openbreken en in vraag stellen. Zeker nu, want journalisten doen dat, naar mijn bescheiden mening, iets te weinig.”

Simpel maar scherp

Onderzoeksjournalistiek dus, met één groot voordeel: omdat satirici geen journalisten zijn, hoeven ze zich niet aan journalistieke codes te houden, verduidelijkt professor Mark Boukes (Universiteit van Amsterdam), die onderzoek deed naar de invloed van satire.

“In sommige gevallen is de journalistieke oppositie minder sterk, omdat zij door veel meer regels worden ingeperkt. Bij de oorlog in Irak moesten journalisten het stellen met de informatie die ze uit het Witte Huis kregen, waardoor ze misschien te weinig een andere positie konden innemen. Jon Stewart (de voorganger van Trevor Noah in ‘The Daily Show’, EWC) deed dat toen wel, aan de hand van simpele, maar scherpe observaties.”

Satirici kijken met een andere blik naar de wereld, stelt Boukes, en die blik is vaak verhelderend. “Zij stippen de contradictie aan tussen wat er door politici gezegd wordt, en wat er echt gebeurt. Ze doen dat met het oog op een grappig effect, maar zo brengen zij wél de werkelijkheid naar boven.”

Het doet denken aan Le canard enchaîné, het Franse satirische weekblad dat de financiële schandalen rond presidentskandidaat François Fillon naar buiten bracht – en ‘s mans campagne kelderde. “Er is nu vooral behoefte aan duidelijkheid,” vindt van der Wal, “en aan een onafhankelijke stem.

Dat is wat satire nu doet. Satire is een waarheidscommissie.”

Samson en Geert (Wilders) in 'Koefnoen'. Beeld rv

Het lijkt geen toeval dat comedians net in dit tijdsgewricht die rol meer dan ooit op zich lijken te nemen. Want satire is toch een speelgoedje van de linksen? En op een moment dat de westerse politiek een ruk naar rechts maakt, is het niet logisch dat zij dan des te luider de trom roeren? De waarheid is genuanceerder, meent politicoloog Devos: “De spanning tussen links en rechts is sterker dan vroeger, maar ik weet niet of dat een verklaring biedt. Wel zijn er nu heel markante evoluties, en opvallende figuren. Die nodigen uit tot satire. In die zin is het niet eigenaardig dat er met rechtse politici wordt gelachen: rechts heeft de wind in de zeilen, en satirici nemen net de gevestigde orde in het vizier.”

Van links naar rechts

Maar hoe zit het dan met dat linkse imago? Voor De Raaskalderij is links een even geldig doelwit als rechts. De website werd opgericht in 2010, in volle regeringscrisis, en Elio Di Rupo werd in die tijd vaak het onderwerp van hun humor. En in de Publipart-affaire is het niet alleen N-VA’er Siegfried Bracke die ervan langs kreeg: ook schepen Tom Balthazar en de Genste sp.a moesten het ontgelden, in een artikel met als kop ‘Gentse socialisten schakelen over op zelfbedieningsrestaurant’. “De hele dag door mogen de partijleden naar hartenlust in het buffet graaien en langs de kassa passeren”, grapt de site.

“Niet alleen de politiek, maar ook satire schommelt van links naar rechts”, meent Van der Stockt. “Ons stuk over Zuhal Demir werd gretig gedeeld door links Vlaanderen, maar bij de stukken over het Publipart-schandaal spint rechts veel garen. En met de boemerang van Bracke helt het nu weer naar de andere kant.”

Het is daarin dat ook de grens met populistisch fake news schuilt, vindt Van der Stockt. “Want fake news heeft een politieke agenda: propaganda, dus. Wij hebben enkel een komische agenda.”

Dat mag niet veranderen, vindt ook Michael Van Peel. In de VS lijken linkse denkers stilletjes de wens te koesteren dat Trevor Noah, John Oliver en de cast van Saturday Night Live ­misschien wel het protest tegen Trump kunnen leiden, maar dat vindt Van Peel een gevaarlijke gedachte. “Satirici moeten de dingen in vraag stellen, maar geen antwoorden bieden. Die ­moeten de mensen zelf zoeken.”

Cavalier seul

Comedians mogen zich niet laten kapen door bepaalde groepen, aldus Van Peel. “Voor mij is onafhankelijkheid heel belangrijk: zo behoud je als comedian je geloofwaardigheid. Een komiek is een cavalier seul. Niet iemand die in termen van links en rechts denkt, maar iemand die de norm die door de meerderheid wordt bepaald, bevraagt.”

Niet iedereen is het daar overigens mee eens. Van Peels collega Stijn Meuris ziet wel een scherpe opdeling tussen links en rechts, met satirici in het eerste kamp.

“We zijn bijna op een punt gekomen dat de linies tussen de twee kampen zo hard zijn, dat humor de boel niet meer kan overbruggen. Ik merk wel dat ik volle zalen trek met Tirade, maar toch blijft dat een nichepubliek. De mensen die komen kijken, weten eigenlijk al wat er verteld zal worden en zijn het daar ook mee eens. Het is toch een beetje preken voor de eigen parochie.”

Satire is een krachtig wapen, vindt Meuris, maar treft het nog wel doel? Het is misschien wel de moeilijkste vraag waar satirici, ook nu ze opnieuw hoogdagen beleven, mee worstelen. “Op zijn hoogtepunt haalde The Daily Show 4 miljoen kijkers”, zegt Jan Jaap van der Wal. “Dat is maar een klein deel van de Amerikaanse bevolking. En het zijn vooral jonge, progressieve mensen. Het is goed dat zij hun stem verenigd zien, en dat die generatie een uitlaatklep krijgt. Maar de boze blanke burger is moeilijker te bereiken.”

Hoe dan ook, de hernieuwde populariteit doet toch vermoeden dat de vraag naar een satirische blik groter is dan ooit. Van Peel: “Bij mijn eerste conference speelde ik twee keer in café The Joker en één keer in de kleine zaal van de Arenberg.” Nu duurt de tournee van begin november tot half februari. “En het mooiste moment van de show is wanneer je achteraf het geroezemoes in de foyer hoort van mensen die samen discussiëren over ideeën.”

Want dat blijft het hoogste goed voor een satiricus, vindt Van Peel. “Iemand moet toch de schelm zijn die erop wijst dat de keizer geen kleren aan heeft?”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234