Woensdag 24/07/2019

Wat moet er nu gebeuren met de collectie-Gurlitt?

Franz Marc - Paarden in landschap Beeld ANP

Ongeloof en verbazing toen vorige week bekend werd dat bij een 80-jarige kluizenaar in München 1.406 waarde- volle kunstwerken waren aangetroffen. Nu overheerst boosheid. Hoe kon dit allemaal zo lang geheim blijven?

Wat is de link tussen filmster George Clooney en de 80-jarige kluizenaar Cornelius Gurlitt uit München, die deze week zo prominent in het nieuws kwam omdat in zijn appartement 1.406 kunstwerken zijn gevonden? Die is in drie zinnen te beschrijven.

Clooney is een film aan het maken, The Monuments Men, over de groep van 345 kunsthistorici, museumdirecteuren en andere academici die tijdens de oorlog speurde naar door de nazi's geroofde kunst. Een van hen, de Amerikaanse architect Robert Posey, plaatste in mei 1945 kunsthandelaar Hildebrand Gurlitt onder huisarrest. Dat is de vader van Cornelius.

Twee weken geleden moest Clooney melden dat zijn film door tijdgebrek niet dit jaar uitkomt, maar pas in 2014. Hij zal dit uitstel extra betreuren sinds zondag, de dag waarop het Duitse tijdschrift Focus de primeur bracht over de kunstschatten die een jaar geleden in de woning van zoon Cornelius zijn aangetroffen. Die onthulling bracht een golf aan reacties teweeg, waarop de film mooi had kunnen meesurfen.

Beeld ANP

Het ongeloof
Allereerst was er het ongeloof. Hoe kon een verzameling van deze omvang, waarvan een deel vermoedelijk tijdens de oorlog bij elkaar is geroofd, zo lang geheim worden gehouden? Simpel. Na de dood van Hildebrand Gurlitt in 1956 hield de familie vol dat zijn collectie verloren was gegaan tijdens een geallieerd bombardement.

"Ik kan u alleen vertellen dat de boekhouding en inventaris van ons bedrijf zijn verbrand op 13 februari 1945 gedurende de grote aanval op Dresden", schreef weduwe Helene Gurlitt in 1966 aan een joodse nabestaande die naar de verblijfplaats van vier schilderijen had geïnformeerd.

Die brief staat in schril contrast met de 121 ingelijste en 1.285 niet ingelijste werken die vorig jaar bij de huiszoeking in het appartement van haar zoon werden ontdekt. Toen justitie de verzameling weghaalde, schijnt Cornelius Gurlitt nauwelijks bezwaar te hebben gemaakt. Na de inbeslagname is hij verdwenen. Een advocaat heeft zich nog niet namens hem gemeld, terwijl de collectie minstens tientallen miljoenen euro waard moet zijn.

Verontwaardiging en boosheid
Na de verbazing kwam de verontwaardiging. In 2010 was bij een grenscontrole geconstateerd dat Cornelius Gurlitt 9.000 euro cash op zak had. Waarom werd er pas 17 maanden later huiszoeking verricht? Bij het natrekken van zijn antecedenten zou vrijwel niets zijn gevonden. Een burgerservicenummer had hij niet, belastingaangiften ontbraken. Het Openbaar Ministerie dacht in zijn appartement zwart geld te vinden, maar trof een schatkamer aan. Nog steeds is de 80-jarige kluizenaar niet als verdachte aangemerkt.

Beeld ANP
 
Ik kan u alleen vertellen dat de boekhouding en inventaris van ons bedrijf zijn verbrand op 13 februari 1945 gedurende de grote aanval op Dresden
Weduwe Helene Gurlitt

Boosheid was er ook over de geheimhouding van de vondst. Na de primeur van Focus bevestigde justitie met zichtbare tegenzin dat er al anderhalf jaar lang in stilte onderzoek is uitgevoerd naar de herkomst van de Gurlitt-collectie. Vermoed wordt dat een deel vóór en tijdens de oorlog tegen spotprijzen is gekocht van joden. Een ander deel zou 'entartete Kunst' zijn, werken van levende kunstenaars die door de nazi's werden geconfisqueerd omdat ze decadent of schadelijk zouden zijn. Duizenden stukken werden via vier kunsthandelaren - onder wie Hildebrand Gurlitt - verkocht in het buitenland.

"Herkomstonderzoek is een vak apart"
Justitie bleek alleen Meike Hoffmann, een specialist in entartete Kunst, te hebben ingeschakeld om de 1.406 werken te identificeren. "Herkomstonderzoek is een vak apart", zegt de Nederlander Rudi Ekkart, die al jaren onderzoek verricht naar roofkunst. "Er zijn ook in Duitsland specialisten, daarmee hadden ze vanaf het begin moeten samenwerken. Hoffmann is geen specialist op het gebied van oude kunst. En één onderzoeker is erg weinig. Wij hebben jarenlang met meer dan tien onderzoekers vierduizend werken onderzocht."

Hoffmann toonde tijdens een persconferentie afbeeldingen van tien kunstwerken. Naar de rest van de collectie was het raden. Velen bekritiseren die discretie, onder wie Ekkart: "Hoe meer openheid, hoe beter. Je krijgt nu alleen maar speculatie. Ze lopen het risico dat ze honderden brieven krijgen die ze allemaal moeten uitzoeken. Het argument dat het efficiënter is als claimers naar hen komen is onzin. Je krijgt nu juist wildclaimers."

De gevonden Matisse Beeld ANP
 
Hoffmann is geen specialist op het gebied van oude kunst. En één onderzoeker is erg weinig. Wij hebben jarenlang met meer dan tien onderzoekers vierduizend werken onderzocht.
Rudi Ekkart
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden