Maandag 14/10/2019

Muziek

Wat 'Lemonade' van Beyoncé met feminisme te maken heeft. Of niet

Beeld Tidal

Niet Jay Z, maar borsten en billen spelen een hoofdrol op Beyoncés nieuwe album Lemonade. Seks in het openbaar of uiting van black feminism?

Man bedriegt vrouw, vrouw maakt daar een plaat over, ze zingt en vloekt en scheldt hem uit, maar uiteindelijk vergeeft ze hem. Dat is hoe Lemonade van Beyoncé de laatste dagen hier te lande werd verklaard in de kranten en op televisie. En o ja, het is ook 'feminisme', die nieuwe plaat. Waarom precies kon niemand echt vertellen in de kranten en op televisie, maar dat deed er zelfs niet toe, fe-mi-nis-me is het.

Kijk, misschien zijn wij helemaal niet meer mee met wat feminisme dezer dagen nog betekent. Dat kan. Die kans is groot zelfs. Want het is behoorlijk ingewikkeld tegenwoordig. Kinderen combineren met een topcarrière, drie diploma's hebben en toch thuisblijven bij die kinderen, okselhaar, geen okselhaar, hoofddoek, geen hoofddoek, met blote tieten in een mannenblad gaan staan: allemaal feminisme. Maar zelfs al is de term behoorlijk vaag geworden, wij zien met de beste wil ter wereld niet wat er in godsnaam feministisch is aan een kijvend vrouwmens dat haar loslopende echtgenoot wanhopig bij zich probeert te houden.

Vrouw bedriegt man, man is radeloos en huilt en smeekt, vrouw doet alsof ze spijt heeft, komt weg met 'Jij blijft mijn grote liefde, baby', denkt in zichzelf 'Misschien, wie weet, zal ik het nooit meer doen', en maakt daar een plaat over: dát zou pas roldoorbrekend en emanciperend zijn.

Maar eigenlijk is dit - net als wat er de voorbije dagen over Lemonade is verteld - geneuzel in de marge. Want veel meer dan over de veronderstelde ontrouw van Beyoncés echtgenoot Jay Z, gaat Lemonade over black feminism.

Lemonade is een hart onder de riem voor zwarte vrouwen, schrijft Ijeoma Oluo in The Guardian. "Zwarte vrouwen protesteren op de straat, maar voor hun eigen rechten wordt nooit geprotesteerd. Wij zijn de vrouwen van wie wordt verwacht dat we onze pijn en miserie nooit publiekelijk uiten. Dat we trouw blijven aan onze man door te zwijgen over misbruik en overspel."

Liefdevol geschenk

Een zwarte vrouw die haar kwaadheid uit, wordt snel publiekelijk terechtgewezen, zegt Oluo ook. Dit krijgen ze te horen: 'Zwarte mannen moeten al tegen zo veel onrecht vechten, het is de taak van de vrouw om je man te steunen en hem te helpen een beter mens te worden'. Een verwachting die van generatie op generatie wordt doorgegeven. En daarom zingt Beyoncé: 'You remind me of my father - a magician, able to exist in two places at once / In the tradition of men in my blood you come home at 3am and lie to me.' En daarom zingt ze ook: 'Who the fuck do you think I am', omdat ze zich woedend afvraagt hoe de wereld zwarte vrouwen zo kan onderschatten.

In haar videofilm geeft Beyoncé een stem aan zwarte vrouwen die zich staande hebben gehouden, hoewel ze constant aangevallen werden wegens hun zwart zijn. Serena Williams, bijvoorbeeld, die nog steeds bespot wordt voor haar zware, sterke lichaam, daagt de kijker in Lemonade al twerkend uit. Nog bijtender zijn de beelden van drie moeders die foto's van hun overleden zonen Trayvon Martin, Michael Brown en Eric Garner vasthouden. Zij werden neergeschoten of gedood op straat, door politie of buurtwacht, terwijl ze ongewapend waren. "Degene die in de VS het meest respectloos wordt behandeld, het minst wordt beschermd en het meest wordt verwaarloosd, is de zwarte vrouw", zegt Malcolm X ook in Lemonade.

Beyoncé heeft zwarte vrouwen een liefdevol geschenk gegeven, vindt Oluo. "Dit album zal mij en veel andere zwarte vrouwen helpen om de donkere dagen door te komen."

Lemonade heeft niks te maken met autobiografische elementen van overspel, klinkt het ook in Time. Veel meer past het album in de lange traditie van protest bij vrouwelijke bluesmuzikanten. Nummers over geliefden die hun beloftes niet nakomen, zijn een metafoor voor de vrijheidsdroom van zwarte vrouwen die nooit vervuld is. Ook niet in het Amerika van president Obama. Als Beyoncé zingt: 'You can taste the dishonesty - It's on your breath as you pass it off so cavalier', verwijst ze dan ook niet louter naar het lichtzinnige gedrag van echtgenoot Jay Z. Het is een verwijt naar de in haar ogen laffe Obama, die zich niettemin als ridder voordoet.

Beeld PARKWOOD ENTERTAINMENT

Revolutionair meesterwerk

'When you get lemons, make lemonade' is dus meer dan een afgezaagde huis-tuin-en-keukenwijsheid die je iets te vaak op duffe keuken- of Facebookmuren terugvindt. Met Lemonade heeft Beyoncé een album gemaakt over hoe zwarte vrouwen voortdurend iets proberen te maken van niets, vindt ook The Hollywood Reporter. "Ze verenigt zwarte vrouwen, ze maakt komaf met dom machismo, en presenteert een alternatieve matriarchale maatschappij."

En passant zet ze overigens andere artistieke zwarte vrouwen op de kaart, zoals de Brits-Somalische dichteres Warsan Shire, die een prominente rol krijgt in het video-album en nu dus in één klap wereldbekend is geworden.

Conclusie: Lemonade is een "revolutionair meesterwerk" in de beweging van black feminism. Bevatte de videoclip voor Beyoncés vorige single 'Formation' al tal van verwijzingen naar Black Power, dan zou de zangeres nu de ultieme bijdrage hebben geleverd aan het maatschappelijke debat over emancipatie en bevrijding.

Black feminism ontwikkelde zich in de jaren 70. De boodschap toen van de wittevrouwenbeweging - 'wij zijn allen vrouwen, wij worden allen onderdrukt' - oogstte kritiek van zwarte vrouwen. Onze strijd is niet dezelfde als die van jullie, zo klonk het, want wij worden niet alleen door mannen, maar ook door blanke vrouwen onderdrukt. Angela Davis, een Afro-Amerikaanse feministe en professor filosofie, stelde dat arme, zwarte vrouwen in feite drie keer onderdrukt worden: op basis van hun sociale klasse, hun ras én hun geslacht. Als de bevrijding van de zwarte vrouw een feit is, zal tegelijk een einde komen aan racisme, seksisme en sociale uitbuiting, en zal het aldus een veel bredere bevrijding zijn.

Tot daar de jubelberichten over het black feminism waarvan Lemonade een geniale uiting zou zijn. Want niet alle vrouwen vinden de Queen B(ey) zo emanciperend. Drie jaar geleden al schreven feministen Christa Bell en Mako Fitts Ward op hun blog 'Real Colored Girls' dat Beyoncé eerder het beeld van de vrouw als onderdanige hoer ophangt. Wat wil je, zeggen ze, als je echtgenoot nummers maakt met als titel 'Big Pimp'n' (waarin hij zichzelf dus als een pooier voorstelt).

Twerken

Beyoncé houdt het systeem van de mannelijke dominantie en de vrouwelijke onderworpenheid domweg in stand, vinden de twee vrouwen. Haar zogenaamde feminisme is simplistisch, prokapitalistisch en zelfs structureel gewelddadig. "Wij hebben te veel respect voor onze voorouders om ons in te laten met een feminisme dat vast hangt aan de gouden kettingen van het hiphopmachismo", zo klinkt het.

Ook Annie Lennox - singer-songwriter en zangeres bij het voormalige Eurythmics - had eerder al bedenkingen geuit bij het feminisme van haar collega. Veel popsterren misbruiken het woord om zichzelf te promoten zonder de kern ervan te snappen, en Beyoncé is daar één van, zei Lennox. "Twerken is niet feministisch. Het zorgt niet voor bevrijding of empowerment, het is gewoon seks in het openbaar."

Over het feminisme van Beyoncé zijn al meer meningen geventileerd dan dat er feministen zijn, zo lijkt het wel. Misschien is dat op zich al een van haar verdiensten. Maar is ze nu vrouwvriendelijk of niet? "Uiteraard brengt Beyoncé haar feminisme in een commercieel kader, en weet ze dat haar boodschap verkoopt", zegt professor Sofie Van Bauwel, die aan de UGent doceert over onder andere gender en media. "Tegelijk stelt ze wel een aantal dingen aan de kaak. In haar song 'Pretty Hurt', bijvoorbeeld, boog ze zich over het heersende schoonheidsideaal. En altijd benadrukt ze de kracht van black beauty en black femininity. Dus ja, dat is een vorm van feminisme."

De kritiek van blanke vrouwen op het expliciete dansen van zwarte vrouwen in videoclips is bovendien niet helemaal terecht, zegt Van Bauwel. "Uit onderzoek blijkt dat zwarte vrouwen het wél als empowerment beschouwen. Zo geven ze namelijk de boodschap dat ze met hun lichaam doen wat ze zelf willen, dat ze baas zijn over hun eigen seksualiteit. Blanke, westerse vrouwen beschouwen dat expliciete dansen eerder als objectivering van het vrouwenlichaam, omdat ze een ander cultureel kader hebben. Maar een deel van de zwarte vrouwen gaat niet op dezelfde manier om met het lichaam als de blanke opgelegde norm. Een treffend voorbeeld dus van hoe onze eigen normen kunnen verhinderen om ook andere normen te zien."

Slotsom: Jay Z is een mooie metafoor geweest, maar ook niet meer dan dat. Hij speelt niet de hoofdrol in dit verhaal van Beyoncé. Misschien heeft hij echt overspel gepleegd. Misschien kan dat haar niks schelen. Misschien doet zij gewoon hetzelfde. Feminisme, weet u wel. En een partnerschap kan wel wat hebben als de dollars met miljoenen binnenstromen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234