Zaterdag 04/02/2023

AchtergrondDuurzaam theater

Wat kan het theater doen tijdens een klimaatcrisis? ‘Optimisme hoeft niet gemakkelijk te zijn’

Regisseur Martha Balthazar en actrice Lisah Adeaga. ‘Het stuk is een soort duurzaamheidsexperiment en kadert binnen een groot vraagstuk: wat is duurzaam theater?’ Beeld Thomas Sweertvaegher
Regisseur Martha Balthazar en actrice Lisah Adeaga. ‘Het stuk is een soort duurzaamheidsexperiment en kadert binnen een groot vraagstuk: wat is duurzaam theater?’Beeld Thomas Sweertvaegher

Een voorstelling die niet op tournee gaat en toch Europa rondreist: dat is A Play for the Living in a Time of Extinction. Regisseur Martha Balthazar en actrice Lisah Adeaga brengen het stuk van Katie Mitchell tot leven bij NTGent, en zijn niet te beroerd om zich vragen te stellen over de ecologische impact van het theater.

Ewoud Ceulemans

“Ik heb maar 50 watt voor het geluid. Vier speakers is het maximum dat ik kan gebruiken: ik zit nu al op alle limieten te duwen.” In de zaal van NTGent Minnemeers wordt druk overlegd. Het is koorrepetitie, en dat brengt uitdagingen met zich mee. Hoe balanceer je het geluid van één acteur, zestien zangers en achtergrondmuziek met slechts vier speakers? Maar van onrust is geen sprake. “We hebben nog 48 uur”, zegt regisseur Martha Balthazar.

Balthazar is niet de eerste regisseur van A Play for the Living in a Time of Extinction, zoals deze voorstelling heet. De Britse Katie Mitchell regisseerde het stuk, gebaseerd op een tekst van de Amerikaanse auteur Miranda Rose Hall, eerst in het Vidy-Lausanne-theater in Zwitserland, waarna het tien Europese steden aandoet. Maar geen van de makers, acteurs, zangers of zelfs de decorstukken gaan op reis. “Mitchell heeft beslist dat deze voorstelling op elke plaats waar ze wordt geprogrammeerd, opnieuw wordt gemaakt”, legt Balthazar uit. “Het stuk is een soort duurzaamheidsexperiment en kadert binnen een groot vraagstuk: wat is duurzaam theater?”

Regisseur Martha Balthazar en actrice Lisah Adeaga. Beeld Thomas Sweertvaegher
Regisseur Martha Balthazar en actrice Lisah Adeaga.Beeld Thomas Sweertvaegher

Het is niet de enige manier waarop A Play for the Living de ecologische impact van het theater probeert terug te dringen. “Bij de tekst krijg je ook regels over het duurzaamheidsaspect”, gaat Balthazar verder. Een van de regels die elke nieuwe maker meekrijgt, is dat het elektriciteitsverbruik gemiddeld slechts 150 watt mag bedragen, waardoor techniekers erg creatief moeten omgaan met zaken als licht en geluid: bij de gemiddelde NTGent-voorstelling in Minnemeers ligt het verbruik honderd keer zo hoog.

Op de scène staan twee fietsen die gebruikt worden om stroom op te wekken, en twee ouderwetse luidsprekers, die van een immense grammofoon lijken geplukt: een manier om het beperkte geluid van de boxen op een natuurlijke manier te versterken. De scène wordt verlicht met enkele strategisch geplaatste neonbuizen. “Maar het is niet dat we in deze voorstelling met een slecht verlichte scène zitten”, pikt Balthazar in. “We hebben ons gewoon opnieuw afgevraagd welke soort lampen we nodig hebben. Dat is het duurzaamheidsexperiment: je moet instituten confronteren met een aantal beperkingen, waardoor ze zich vragen stellen over hoeveel elektriciteit een theaterspot verbruikt.”

‘Vragen stellen’ lijkt het voornaamste doel te zijn van A Play for the Living in a Time of Extinction, zowel vormelijk als inhoudelijk. Adeaga: “Het hoofdpersonage is dramaturg. De vraag ‘Wat kun je in het theater doen tijdens een klimaatcrisis?’ is ook een vraag die zij zich stelt.”

Rijkdom

Tegelijk zijn Balthazar en Adeaga niet te beroerd om ook Mitchells concept in vraag te stellen. Adeaga: “Het theater zoals wij het kennen, draait rond veelheid: er zijn heel veel middelen en manieren om een voorstelling te maken. Dat we met lampen die gemiddeld minder dan 150 watt verbruiken toch op een theatrale manier een zaal kunnen verlichten, toont dat we die rijkdom, die veelheid aan middelen hebben.”

Balthazar: “Het idee leeft dat in theater alles moet kunnen. ‘Alles voor de kunst!’ Maar we merken dat dit project geen perfect alternatief biedt. Wij zien veel paradoxen in dit concept, we hebben er ook kritiek op. Want het is een heel bureaucratisch iets, met al die regeltjes die worden opgelegd.” Die regels gaan verder dan, pakweg, het verbruik. “In het licht van klimaatverandering”, vertelde Mitchell eerder in The New York Times, “kun je niet uitgaan van normale hiërarchieën, systemen, structuren of controle, omdat het onderwerp zo veel groter en belangrijker is.”

Regisseur Martha Balthazar en actrice Lisah Adeaga. Terwijl een klassieke theaterspot al 150 watt gebruikt, mag hun voorstelling als geheel maar gemiddeld zo'n 150 watt gebruiken. Beeld Thomas Sweertvaegher
Regisseur Martha Balthazar en actrice Lisah Adeaga. Terwijl een klassieke theaterspot al 150 watt gebruikt, mag hun voorstelling als geheel maar gemiddeld zo'n 150 watt gebruiken.Beeld Thomas Sweertvaegher

Daarom is een van de vereisten dat de hoofdrol wordt vertolkt door een vrouw van kleur. Balthazar: “Maar de tekst is geschreven door een wit persoon, alle mensen die het stuk hebben geregisseerd, zijn witte mensen; het concept en de regels werden opgesteld door mensen met bepaalde privileges en dat voel je. Die representatie gebeurt dus alleen op scène. Daardoor krijg je een rare wrijving.”

Adeaga: “Ik veronderstel dat het idee erachter is: we geven deze groep, in dit geval people of color, een stem, meer zichtbaarheid. Maar in de praktijk uit zich dat in het feit dat de meeste visibiliteit gaat naar de regisseurs en de schrijvers, naar de witte mensen in deze groep. Er zijn blinde vlekken in het concept die botsen met de intenties van de voorstelling.”

Pessimistisch

Op scène vertelt Adeaga’s personage: “We weten niet hoelang we zullen leven, hoe de kinderen die we liefhebben, zullen afzien. We houden ons hart vast voor de aarde, voor onze stad, voor het lijden dat eraan komt.” Toch is het geen pessimistisch stuk, maakt de actrice zich sterk. “We bevinden ons nu in de zesde massa-extinctie uit de geschiedenis. Om te zoeken naar een manier om daarin te blijven bewegen, vind ik altijd optimistisch. Ik associeer pessimisme meer met stagnatie, met het er niet over willen hebben: dat vind ik veel pessimistischer dan de energie te zoeken om ermee om te gaan. Dat brengt soms ongemak met zich mee, maar optimisme hoeft niet gemakkelijk te zijn.”

“Deze voorstelling heeft niet dé oplossing voor het probleem van duurzaam theater”, besluit Balthazar. “Daarvoor hangt het concept te veel met haken en ogen aan elkaar. Maar het is een geslaagde voorstelling als ze daarover wel een gesprek in gang kan zetten.”

Tot 6 november in NTGent Minnemeers.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234