Vrijdag 28/02/2020

Film

Wat is feit, wat is fictie in ‘The Two Popes’?

Anthony Hopkins als paus Benedictus en Jonathan Pryce als kardinaal Bergoglio in ‘The Two Popes’. Beeld AP

Welke rol speelde paus Franciscus in de Vuile Oorlog in Argentinië? En gingen hij en Benedictus echt in de clinch over de kerkdoctrine bij een pizza en een Fanta? The Two Popes belicht een recent stukje kerkelijke geschiedenis over Jorge Mario Bergoglio, de latere paus Franciscus, en paus Benedictus XVI. Maar hoe historisch accuraat is de nieuwe film van Netflix?

Pauselijk conclaaf

Het proces waarbij een nieuwe paus gekozen wordt, is geheim – of hoort dat te zijn. Als een paus sterft of terugtreedt, dan komen kardinalen uit de hele wereld in Vaticaanstad samen om een nieuwe paus te kiezen, waarvoor een tweederdemeerderheid nodig is. Zoals je in de film ziet worden de resultaten van de verschillende stemronden aan de wereld gecommuniceerd met rook. Witte rook betekent dat een beslissing is gevallen, zwarte dat de kardinalen nog geen besluit hebben bereikt. Sinds 1971 kunnen kardinalen ouder dan 80 jaar niet verkozen worden.

In 2005 werd na de dood van Johannes Paulus II een pauselijk conclaaf gehouden, waaraan 115 kardinalen deelnamen. Onder hen bevonden zich Jorge Mario Bergoglio uit Argentinië en Joseph Aloisius Ratzinger uit Duitsland. The Two Popes kijkt achter de schermen en beschrijft de politieke manoeuvres die plaatsvonden tijdens de vier stemronden. De kiesresultaten werden door een anonieme kardinaal aan de pers gelekt. Volgens het lek kreeg Ratzinger 84 en Bergoglio 26 stemmen in de ultieme stemronde.

In de film heeft Bergoglio geen ambitie om paus te worden, ondanks aandringen van de Italiaanse kardinaal Carlo Martini, die net als Ratzinger en Bergoglio stemmen kreeg bij de eerste stemronde. Martini was net als Bergoglio een hervormingsgezind lid van de Sociëteit van Jezus, de jezuïeten. Hij vond dat de paus beter van buiten Europa kwam, en dus steunde hij Bergoglio. Bergoglio heeft sindsdien benadrukt dat het bij hem verder ging dan de desinteresse die in de film te zien is, en dat hij andere kardinalen zelfs aanraadde de conservatievere Ratzinger te steunen, die uiteindelijk ook won en paus Benedictus XVI werd.

Ontmoeting in Gandolfo

In de film draait veel om een geheime ontmoeting in 2012 tussen Ratzinger (toen paus) en Bergoglio. Die vat aan in het Apostolisch Paleis in Castel Gandolfo, de zomerresidentie van de paus. Een gedesillusioneerde Bergoglio verzoekt de paus hem vroeger met pensioen te sturen, wat Ratzinger beschouwt als insubordinatie, en de twee gaan in discussie over de katholieke leer. Ratzinger is conservatief en staat voor doctrine en traditie. De progressievere Bergoglio wil de kerk moderniseren.

Die ontmoeting lijkt volledig fictief te zijn. Er is weliswaar bevestiging van één ontmoeting in Gandolfo, maar die vond plaats in maart 2013, toen Ratzinger was afgetreden en Bergoglio al paus was. Scenarist Anthony McCarten vertelde aan Awards Daily dat hij een foto zag van Franciscus en Benedictus die samen tv keken, en hij beeldde zich in dat de twee gezien het tijdstip misschien wel naar de wereldbekerwedstrijd tussen Argentinië en Duitsland aan het zien waren. (Paus Franciscus is echt zo’n grote fan van de Argentijnse ploeg San Lorenzo als de film aangeeft.) Het is de scène die je ziet tijdens de eindgeneriek van de film.

Schandaal VatiLeaks

De fictieve ontmoeting van de pausen vindt plaats in de schaduw van een echt schandaal in 2012 waarbij interne documenten van de kerk naar de Italiaanse pers gelekt werden. Paolo Gabriele, sinds 2007 de persoonlijke butler van paus Benedictus, werd ontmaskerd als de bron, werd gearresteerd en later ook veroordeeld voor de diefstal. In de film wordt dat opgeroepen middels een montage van nieuwsfragmenten. Veel details worden niet gegeven, al merkt Ratzinger op een bepaald moment wel op dat zijn ex-assistent nooit had toegestaan dat Bergoglio zo lang op hem had moeten wachten in de tuin. “Hij was perfect”, zegt Ratzinger. “En nu zit hij in de gevangenis”, antwoordt Bergoglio.

Rode schoenen

Ratzinger zegt tijdens hun gesprek in Gandolfo tegen Bergoglio: “De manier waarop je leeft is kritiek. Je schoenen zijn kritiek.” Waarop Bergoglio antwoordt: “Hou je niet van mijn schoenen?” Later zien we hoe Bergoglio, nadat hij tot paus is verkozen, rode schoenen weigert en kiest voor de schoenen die hij al droeg. Het is een groot symbolisch verschil tussen de twee mannen, dat klopt met de realiteit. 

Pausen droegen tot halverwege de zestiende eeuw rood, tot paus Pius, een dominicaan, wit voorschreef, op een rode cape, een rode hoed en rode schoenen na, die sindsdien door alle pausen gedragen werden. Bergoglio daarentegen droeg vanaf zijn begindagen als paus zwarte schoenen. De schoenen die hij aanhad tijdens het conclaaf waarop hij verkozen werd, waren naar verluidt zo aftands dat zijn vrienden hem nieuwe kochten. Het feit dat hij de rode schoenen van de hand wees, zegt niet alleen iets over zijn nederige levenswijze. Het is ook kritiek op de kerktraditie.

Gezien de manier waarop zijn eigen schoeisel tegen het licht werd gehouden, mag het niet verwonderen dat Ratzinger de schoenkeuze van Bergoglio persoonlijk nam.

Amalla Damonte

We zien in een flashback hoe Bergoglio als jonge man, wachtend op een teken om voor het priesterschap te kiezen, zich toch verlooft met een vrouw, Amalia. Door een toevallige ontmoeting met een priester kiest hij alsnog voor het priesterschap, waarop hij de verloving afbreekt, tot wanhoop van Amalia. Amalia Damonte is een bestaande persoon, maar eigenlijk waren zij en Bergoglio kinderliefjes. Na zijn verkiezing als paus vertelde ze aan journalisten dat hij haar toen ze twaalf waren een liefdesbrief schreef waarin hij zei dat hij priester zou worden als ze niet met hem wilde trouwen. Haar ouders waren tegen de relatie en kwamen tussenbeide.

De Vuile Oorlog

Franciscus was het hoofd van de Argentijnse jezuïeten toen in 1976 een militaire junta aan de macht kwam. Hij kreeg af te rekenen met beschuldigingen dat hij samenwerkte met het regime of toch weinig weerwerk bood toen het politieke tegenstanders, ook katholieke priesters, aanpakte. Die periode wordt in The Two Popes opgeroepen via twee gebeurtenissen uit de oorlog die echt plaatsgrepen: Bergoglio die linkse boeken verbrandde en die twee priesters, Franz Jalics en Olano Yorio – zijn voormalige leraars – verbood nog in de arme wijk Rivadavia in Buenos Aires actief te zijn.

Het is niet duidelijk – noch in de film, noch in het echt – of Jalics en Yorio uittraden uit de jezuïetenorde zodat ze hun werk in de sloppenwijken konden voortzetten, of omdat ze door de toekomstige paus werden buitengezet wegens ongehoorzaamheid. 

‘The Two Popes’Beeld AP

Getuigenissen in Pope Francis: Untying the Knots van Paul Vallely spreken elkaar ook tegen omtrent wat er daarna gebeurde. Het lijkt erop dat Bergoglio de mannen referenties meegaf waardoor ze de bescherming van een lokale bisschop konden krijgen, maar volgens sommigen, zoals Yorio, plaatsten die referenties hen juist in een slecht daglicht. Jalics en Yorio werd in die tijd ook verboden publiekelijk de eucharistie te vieren, een kerkelijke sanctie waarin de militairen een vrijgeleide zagen om hen te ontvoeren. Ze werden ontkleed en vijf dagen lang gefolterd, zaten vijf maanden in de gevangenis en werden ten slotte gedrogeerd en in een veld gedumpt. Die ontwikkeling compliceert het enigszins rooskleurige portret van Bergoglio in The Two Popes

Bergoglio vertelt Ratzinger in de film dat Yorio hem nooit vergeven heeft, maar Jalics wel, en we zien de twee elkaar ook omhelzen tijdens een eucharistieviering. Dat spoort met een getuigenis van een andere jezuïet in het boek van Vallely, die vertelde dat de twee mannen elkaar wenend in de armen vielen toen ze elkaar jaren later tegen het lijf liepen in Duitsland. Jalics ontkende in een verklaring na de pausbenoeming dat Bergoglio hem en Yorio had aangegeven bij de autoriteiten, zonder hem evenwel helemaal vrij te pleiten.

Paus Benedictus XVI

De film heet The Two Popes, maar de aandacht gaat meer naar het leven en de loopbaan van Bergoglio dan van Ratzinger. De achtergrond van die laatste wordt geschetst via flarden dialoog, zoals wanneer critici hem minachtend een nazi noemen. De reden is zijn lidmaatschap van de Hitlerjeugd als tiener, ook al was dat verplicht en werkte Ratzinger samen met paus Johannes Paulus II om boete te doen voor de katholieke betrokkenheid bij de Holocaust.

Aan het eind van de film krijgen we de meest intieme kijk op Ratzinger, terwijl hij zijn zonden opbiecht aan Bergoglio. Hij geeft toe dat hij zich in zijn jeugd in boeken verstopt heeft en de wereld niet ten volle heeft ervaren. Dan nemen de dingen een ernstige wending. Ratzinger praat over aantijgingen tegen een priester van twaalf jaar eerder. Het gesprek is niet goed verstaanbaar, maar de naam van de priester wel: vader Maciel, van Marcial Maciel Degollado, een invloedrijke Mexicaanse priester die decennialang kinderen misbruikte.

Eind jaren 90 beschuldigden negen mannen Maciel van seksueel misbruik. Maar de Congregatie voor de Geloofsleer, die toen geleid werd door Ratzinger, ging niet over tot de vervolging van Maciel. Pas jaren later, toen Ratzinger tot paus verkozen was, werd Maciel gedwongen een stap terug te zetten – pas in 2010, twee jaar na zijn dood, distantieerde de kerk zich van hem. In de film drukt Bergoglio zijn ontzetting uit omdat Ratzinger niet sneller handelde, ook al wist hij van het misbruik.

Kamer der Tranen

Een van de opvallendste scènes in de film is het moment waarop Ratzinger en Bergoglio een eenvoudige pizza eten in de Kamer der Tranen, die zich in de Sixtijnse Kapel bevindt – of althans een waarheidsgetrouwe kopie daarvan omdat in de echte kapel geen fictie mag worden gefilmd. De Kamer der Tranen is de plek waar de nieuwe paus voor het eerst als paus gekleed wordt, en kreeg haar naam vanwege de emoties die de mannen overvallen als ze beseffen wat het betekent 1,3 miljard mensen spiritueel te moeten leiden. Bergoglio is degene die voorstelt pizza in die kamer te eten, Ratzinger uit zich als een Fanta-liefhebber. Feit of fictie is niet duidelijk, maar wel zeker is dat Ratzinger graag Fanta drinkt.

The Two Popes, vanaf 11/12 in de cinema en vanaf 20/12 op Netflix.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234