Maandag 21/10/2019

Podium

Wat als je kind terrorist wordt?

Beeld Sassafras De Bruyn

Auteur Tom Lanoye heeft al menige memorabele theatertekst op zijn conto, maar nog geen monoloog. Maar nu is er 'GAZ'. Pleidooi van een gedoemde moeder. Over de grootste nachtmerrie van elke ouder: je kind is dood en iedereen noemt hem een monster.

"Had ik het kunnen voorkomen? Ik heb geen gemakkelijk antwoord. De vraag houdt me 's nachts wakker. Ik denk er voortdurend aan."

Het zijn de woorden van Jens Breivik, Noors ex-diplomaat en voor altijd de vader van een terrorist. Op 22 juli 2011 doodde de extreem-rechtse Anders Breivik 77 mensen bij een dubbele aanslag in Oslo en Utoya, in een poging de Noorse regering "in het hart" te treffen. Een jaar later schreef vader Breivik een boek over zijn zoon. "Het is niet gemakkelijk om als vader van een massamoordenaar door het leven te gaan."

Het zouden zinnen kunnen zijn uit 'GAZ', een mokerslag van een theatermonoloog. Hier neemt de moeder van een gedode terrorist het woord, in de nasleep van een gasaanslag in Europa. Zonder zijn daden te vergoelijken en zonder zichzelf te sparen. Viviane De Muynck speelt de moeder, Tom Lanoye schreef de tekst.

Als onderdeel van zijn research verdiepte Lanoye zich in verhalen van ouders van bestaande zelfverklaarde verzetsstrijders en terroristen, van Anders Breivik tot Gavrilo Princip, de man die door de moord op Frans Ferdinand van Oostenrijk mee aan de basis zou hebben gelegen van De Eerste Wereldoorlog. "Aanvankelijk wilden regisseur Piet Arfeuille en ik een terrorist opvoeren, maar gaandeweg beseften we dat het verhaal van de moeder een grotere impact zou hebben. Het is op zich al gruwelijk dat zij dit verhaal moet vertellen", vertelt Lanoye. "Op deze manier vermijd je ook dat het een pamflet wordt. De boodschap komt geloofwaardiger over, al verdenk je een moeder er ook altijd van dat ze misschien niet het hele verhaal vertelt. Er gebeurt iets met het publiek: het ene moment zijn ze een volksjury, het andere vereenzelvigen ze zich met de moeder."

"Hij heeft gedood en hij is gestorven voor symbolen. Vervolgens is hij er zelf een geworden. En zo heb ik, zijn moeder, hem twee keer verloren. Eén keer als zoon. Eén keer als lijk."

(Uit 'GAZ. Pleidooi van een gedoemde moeder')

Lanoye: "Als er één ding misschien nog vreselijker is dan je enige kind verliezen, is het dit. Je zit gevangen tussen kwaadheid, verdriet, onbegrip, verwijten en zelfverwijten. Je kunt niet echt rouwen. Na de aanslag wordt ze geweerd van het proces, de moeder in dit stuk, terwijl ze de ouders van de slachtoffers wil zien omdat ze denkt dat ze zich in hen zal herkennen. Maar ze vermoedt ook dat het omgekeerde niet het geval zal zijn. Als moeder van de dader sta je zo alleen."

In GAZ vertelt de moeder ook over haar zoon voor hij radicaliseerde, over de jongen die graag croque-monsieurs at, wilde voetballen als Maradona, over zijn romantische natuur en hoe hij urenlang op zijn kamer naar een computerscherm zat te staren.

"Zou ik het opnieuw doen? Hem op de wereld zetten? Wetend wat ik nu weet?" vraagt ze zich af. Maar ook: "Wat moet ik dan zeggen, in het vervolg? Dat ik zijn moeder niet meer ben? Maakt dat iedereen tevreden?" Iets soortgelijks zei de vader van Kim De Gelder, toen die terecht stond voor de steekpartij in crèche Fabeltjesland, nadat hij de daden van zijn zoon had veroordeeld: "Mensen denken soms: hoe kunnen die ouders nog opkomen voor zo'n monster? Vergeet niet: we hebben onze zoon laten dopen en beloofd dat we er altijd voor hem zullen zijn. Je kunt je kind niet laten vallen als een blok."

"Ik weet niet wat ik het meeste vrees. Dat zijn daden effectief zijn terug te voeren op iets wat hij door mij heeft opgelopen. Frustraties, trauma's - termen genoeg. Ofwel dat ik er helemaal buiten sta. Dat niets van wat ik hem heb bijgebracht, hem heeft gestopt of zelfs maar heeft afgeremd. Dat tweede lijkt mij nog het hardste verdict."

In de zoektocht naar een verklaring, naar een zondebok, worden ook vaak de ouders van daders door de buitenwereld met de vinger gewezen. Na de racistische raid van Hans Van Themsche in de straten van Antwerpen stond er overal te lezen dat zijn vader een tijd lid was van het Vlaams Belang. "In ben opgegroeid als Vlaams-nationalist, zonder meer", verklaarde die laatste op het proces. En: "Ze moesten bij ons thuis niet beginnen over makakken. Dat kan niet. Ik heb te veel respect voor andere culturen om racist te zijn."

Alsof ouders van daders nog niet voldoende geplaagd worden door schuld. "Wat zou er gebeurd zijn als ik een betere vader was geweest? Zou hij dan hebben gedaan wat hij nu deed?" zei Jens Breivik ooit openhartig in een interview. "Ik vraag het me vaak af: kan een ouder verantwoordelijk gehouden worden voor de wandaden van zijn zoon?" Breivik senior, die al jaren van zijn zoon was vervreemd en in Noord-Frankrijk woonde, schreef ook een boek over de nasleep van Anders' aanslag, getiteld Mijn schuld?.

"Twijfel is iets wat veel ouders van daders achtervolgt", zegt Lanoye. Kort voor het schrijven vandeze monoloog sprak hij ook met Jan Jacob, vader van Jonathan Jacob, die in 2010 in een cel in Mortsel overleed. Acht 'bottinekes' van het Bijzonder Bijstandsteam worden verdacht van opzettelijke slagen en verwondingen, met de ongewilde dood tot gevolg. "Jonathan Jacob was verre van een terrorist, maar ook hier kampt de vader met een schuldvraag. 'Had ik meer moeten of kunnen doen?' Zelfs al weet je intellectueel het antwoord op die vraag, is er nog altijd het emotionele aspect."

"Had mijn kind zijn daden gepleegd in oorlogstijd, en in het uniform van ons leger? Hij had een monument gekregen. Ze hadden in elke stad een straat naar hem genoemd. Nu heeft men een ietsjes ander beeld van hem. Elke keer weer met die lelijke gebedsmuts op. En met een baard van een paar maanden."

(Uit 'GAZ. Pleidooi van een gedoemde moeder')

Tom Lanoye. Beeld Joris Casaer

De link met de actualiteit en bepaalde Syriëstrijders is snel gelegd. "Toen ik aan de tekst werkte, doken de eerste onthoofdingsvideo's van IS op. Wat mij daarbij trof is een dubbel gevoel", vertelt Lanoye. "Enerzijds de bedenking: stel je voor dat je de ouder bent van dat slachtoffer? Laat staan van die beul? Wat denk en voel je dan? Over je eigen kind, en wat dat mag hebben bezield?

"Ik wil allerminst cynisch klinken, maar als je hier een theaterstuk over schrijft, is het interessant om het 'monster' op te zoeken. De zoektocht naar het begrijpen, zonder te pardonneren. Net zoals de moeder hier in de theatermonoloog doet."

'GAZ' is niet louter een emotionele getuigenis, het is ook een kritiek op het simplisme waar vandaag vaak mee wordt gereageerd. Of zoals regisseur Piet Arfeuille het verwoordt: een aanval op de kortzichtigheid. "We zijn geneigd alles meteen in te delen in goed en kwaad", zegt Arfeuille. "De terrorist is slecht, klinkt het dan, maar wat dan met de context die hem mee bepaald heeft? Waarom keert een individu zich tegen de samenleving? Geschiedschrijving is vereenvoudigd, terwijl de realiteit meestal duizend keer gelaagder is."

Bedoeling is dat de moeder zo een spiegel wordt van de maatschappij. Onze maatschappij. Als een klein land als België de meeste Syriëstrijders heeft, moeten we ons afvragen hoe dat komt, vindt Lanoye. "Zijn we wel zo goed bezig? Waarom is er dan zo'n duister verlangen naar IS? Waarom pleegt een jongere liever zoveel kilometers verder een zelfmoordaanslag dan hier te blijven en zich op een vreedzame manier te engageren?"

"Wie gas gebruikt als wapen wil niet enkel doden. Hij wil de wereld een boodschap geven. 'De mens is ongedierte.'"

(Uit 'GAZ. Pleidooi van een gedoemde moeder')

'GAZ' ontstond in het kader van Gone West, de culturele herdenking van 100 jaar Eerste Wereldoorlog. De titel verwijst naar de eerste gasaanval, die in 1915 werd gepland vanuit Tielt. "Ik zeg niet dat de oorzaken van toen hetzelfde waren als de problemen van nu, maar er zijn wel degelijk parallellen waar we niet blind voor mogen zijn. Dit is geen pamflettair stuk, maar een maatschappij mag niet zomaar alle verantwoordelijkheid afwijzen. Als de Nederlandse premier zegt dat Syriëstrijders beter in Syrië sneuvelen dan weer terug te keren naar Nederland, is dat van een simplisme dat ik maar niet kan begrijpen."

'GAZ. Pleidooi van een gedoemde moeder', van 17/4 t/m 24/4 en van 16/10 tot 17/10 in Theater Malpertuis (Stationstraat 25, Tielt). Daarna op tournee. www.malpertuis.be

'GAZ' is ook in boekversie verschenen: www.uitgeverijprometheus.nl

Beeld rv
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234