Donderdag 22/08/2019

Geschiedenis

Was Napoleon werkelijk de Franse Hitler?

De vergelijking tussen Hitler en Napoleon gaat volgens Andrew Roberts niet op: "Napoleon liep de hele dag moppen te tappen. Kun je je dat voorstellen van Hitler?' Beeld AKG-Images / BelgaImage / Fotomontage De Morgen

Napoleon hoort thuis in het rijtje van Hitler, Stalin en Mao, wordt weleens beweerd. Hij leed aan grootheidswaanzin, veranderde Frankrijk in een politiestaat en wou de hele wereld onderwerpen. "Propaganda", zegt historicus Andrew Roberts. "Hitler en co. waren vernietigers, Napoleon was een opbouwer die instituten op poten zette die vandaag nog bestaan."

De aartsbisschop van Parijs stuurde Napoleon ooit een brief waarin hij slijmde dat hij zijn leven zou willen geven voor de keizer. Napoleon las de brief met een steeds breder wordende glimlach op de lippen, nam uiteindelijk een pen en schreef in de rechterbovenhoek van de brief: "Geef de aartsbisschop 12.000 frank uit het theaterfonds."

"Kijk," zegt de Britse historicus Andrew Roberts, "dat vind ik nu zo fantastisch aan Napoleon: dat hij zo verdomd grappig was. Hij liep hele dagen moppen te tappen en kon extreem gevat uit de hoek komen, zoals die keer dat een man op hem toe stapte en zei dat hij verliefd was op keizerin Josephine. 'Wat een bijzondere figuur heb je uitgekozen om dat aan toe te vertrouwen', grapte Napoleon. Kun je je inbeelden dat dit uit de mond van Hitler of Stalin was gekomen?"

Militair historicus Andrew Roberts steekt niet onder stoelen of banken dat hij iets heeft met Napoleon. Vol trots toont hij de medaille van de Fondation Napoléon die hij vorig jaar kreeg. In zijn werkkamer hangt een kadertje met daarin een fragment van het originele behangpapier uit de kamer waarin Napoleon op Sint-Helena stierf. Hij heeft een haarlok van de keizer op zijn werktafel liggen en zijn collectie bevat naast een hele reeks munten en medailles ook een paar kanonballen die teruggevonden werden op Napoleons slagvelden.

"Vandaag zouden we Napoleon een lefgozer noemen", lacht Roberts. "Hij was een slimme jongen die het geluk had in een revolutionaire tijd te leven, waardoor een groot deel van de Franse legertop wandelen was gestuurd. Er waren dus openstaande vacatures. Neem daarbij dat hij iedere uitdaging aannam en in Italië zomaar eventjes elf veldslagen na elkaar won, en zijn roem kon militair niet meer stuk. Toen hij in 1799 na een militaire campagne terugkeerde naar Frankrijk had hij de moed de regering aan de kant te schuiven, wat hem in het geval van een mislukking rechtstreeks naar de guillotine had geleid. Maar het lukte, en hij werd ook de politieke leider van zijn land."

Verraadde hij zo de Franse Revolutie niet? Tegen het einde van zijn bewind was Frankrijk toch een soort politiestaat geworden?
Andrew Roberts: "Dat is sterk overdreven. Er waren in Parijs per hoofd van de bevolking minder politiemensen dan vandaag in Groot-Brittannië. Er verdwenen niet meer mensen achter de tralies dan daarvoor. De staat werd inderdaad van bovenaf geleid, maar er werden wel referenda georganiseerd. Dat kende men begin negentiende eeuw niet in Oostenrijk, Pruisen of Rusland.

"Het zou dus een beetje schijnheilig zijn om hier twee maten en twee gewichten te hanteren. Oké, Frankrijk was geen echte democratie, maar dat was het voor Napoleon ook niet. Die was er alleen in de VS en Groot-Brittannië, en in dat laatste land was het toch nog een vrij aristocratisch gegeven, waarbij de adel erfelijke zetels bekleedde in het parlement."

Beeld rv

De persvrijheid werd toch aan strikte banden gelegd?
"Frankrijk was het grootste deel van de tijd betrokken in oorlogen en dan wordt de pers altijd gecontroleerd. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was dat in Groot-Brittannië ook het geval. Je kunt geen volstrekte persvrijheid hebben wanneer je vijanden kranten hebben in je land. De royalisten waren tegen de republiek. Hun gestook kon Napoleon dus best missen op het moment dat hij een oorlog uitvocht met Pruisen, Rusland en Oostenrijk. Iets vergelijkbaars deed Winston Churchill ook, en niemand beschuldigt hem ervan een slechte democraat geweest te zijn."

Had Napoleon al die oorlogen trouwens niet aan zichzelf te wijten?
"Dat denk ik niet, aangezien ze startten in 1792, toen hij nog een luitenant was. Napoleon is maar twee oorlogen zelf begonnen, die tegen Portugal en Spanje en die tegen Rusland. Stel daar de zeven oorlogen tegenover die Europese coalities tegen hem ontketenden en je ziet meteen het verschil. Iedere keer bood Napoleon aan een vredesverdrag te sluiten, maar dat werd steeds geweigerd. Toen de geallieerden hem vrede aanboden in 1813 en 1814 en hij dat op zijn beurt weigerde, werd hij ervan beschuldigd oorlogszuchtig te zijn."

"Weet je wat ik zo vreemd vind? Dat die zeven oorlogen de napoleontische oorlogen worden genoemd, alsof ze zijn schuld waren en de miljoenen doden die ze veroorzaakten op zijn conto geschreven moeten worden. Napoleon wordt altijd als de slechterik voorgesteld en de coalities als de goeden, maar dat was niet zo. Tijdens de oorlog in Polen waren de slechten Rusland, Pruisen en Oostenrijk, die Polen gewoonweg van de wereldkaart hadden geveegd en het land onder hun drieën hadden verdeeld. Napoleon was daar helemaal geen booswicht, maar wel de redder van het vaderland. Vandaar dat hij nog steeds met naam genoemd wordt in het Poolse volkslied."

En niet alleen in Polen was Napoleon een held, schrijft u. Hij had ook veel intellectuele bewonderaars, overal in Europa.
"Natuurlijk, en voor mij is dat extra bewijs dat Napoleon echt geen proto-Hitler was. Afgezien van Heidegger en een paar opportunisten had die immers weinig intellectuele aanhangers. Beethoven schreef zijn Eroica-symfonie voor Napoleon. Balzac, Dumas, Goethe en Hegel bewonderden hem voor zijn politieke inzichten en Lord Byron probeerde zelfs de koets te kopen waarin Napoleon zich liet rondrijden. Hij zat in zak en as toen Wellington de Slag bij Waterloo won. Ook hier zien we een verschil met Hitler. Ik denk niet dat er ook maar één Brit getreurd heeft om diens dood."

Hoe knap was Napoleon als strateeg?
"Hij had een goed gevoel voor timing en wist perfect hoe hij een landschap kon gebruiken in zijn voordeel. Hij wist bij manier van spreken wat er zich achter een heuvel bevond. Bovendien was hij heel goed in wiskunde, wat cruciaal is om te berekenen waar je je artillerie kunt opstellen. En hij was ook fantastisch in het enthousiasmeren van zijn troepen. Zij steunden en volgden hem overal."

"Dat zijn essentiële eigenschappen voor een militair, maar ze maakten hem nog niet tot een groot strateeg. Daarvoor moest hij naar een kaart kunnen kijken en meteen zien waar hij zijn troepen moest opstellen om die van de vijand te vermorzelen. Ook dat kon Napoleon, en dat had hij op school geleerd. Na het verlies van Frankrijk in de zevenjarige oorlog dachten Franse strategen in de jaren zestig en zeventig van de achttiende eeuw nieuwe manieren uit om oorlog te voeren. Napoleon las veel van hun geschriften en perfectioneerde hun ideeën. Van de zestig veldslagen die hij uitvocht, won hij er 46. Zeven eindigden onbeslist en uiteindelijk verloor hij er zeven. Als een voetbalteam zo'n prestatie neerzet, is iedereen onder de indruk."

Wat was volgens u de grootste prestatie van Napoleon?
"Ik ga akkoord met zijn eigen visie dat zijn veldslagen in feite niet zo belangrijk waren. Tegen 1815 had Frankrijk weer de grenzen van voor de tijd van Napoleon. Nee, echt groots was Napoleon door zijn ideeën, en wel door zijn Code Napoléon, het Franse burgerlijke wetboek dat in 1804 werd ingevoerd. Toen hij in 1799 aan de macht kwam, waren er 46 verschillende wetboeken van kracht in Frankrijk, waarvan er veel met elkaar in tegenspraak waren. Napoleon verving die door zijn eigen wetboek, waarvan vooral in Frankrijk en België de structuur tot op de dag van vandaag vrijwel intact is gebleven. Er is geen continent waar de Code Napoléon geen invloed heeft gehad."

"Napoleon introduceerde ook het onderwijssysteem, met zijn grandes écoles en lycées, wat nog steeds een van de beste ter wereld is. Hij hertekende het stratenplan van Parijs en liet een aantal belangrijke bruggen bouwen. De Banque de France en de Légions d'honneurs zijn door hem bedacht, net zoals het Rekenhof."

"Hij slaagde er ook in de beste verwezenlijkingen van de Franse Revolutie veilig te stellen, zoals de gelijkheid van personen voor een rechtbank en godsdienstvrijheid. Hij wist die zo vast te cementeren in de Franse samenleving dat toen de Bourbons weer aan de macht kwamen, ze echt niet meer terug konden keren naar de discriminatie van weleer. De revolutie en Napoleon hadden immers het idee geïntroduceerd dat je als mens moet kunnen doen waar je het meest geschikt voor bent. Elf van Napoleons 26 maarschalken waren zonen van koperslagers, caféhouders en schrijnwerkers. Dat was werkelijk revolutionair."

"Napoleon is dus iemand wiens ideeën de eeuwen getrotseerd hebben en dat kun je van weinig politici uit die tijd zeggen. Wij Britten hadden toen William Pitt the Younger, de bedenker van de inkomstenbelasting. Ik kan je verzekeren dat we voor hem liever geen standbeeld oprichten. (lacht)"

En wat was zijn grootste fout?
"Zonder enige twijfel de invasie van Rusland. Ook al lijkt het gek om Rusland te willen veroveren, en was het dat in Hitlers geval wellicht ook, voor Napoleon gold dat niet. Hij had de Russen al twee keer verslagen en zijn leger was dubbel zo groot als het Russische. Hoe kon hij weten dat tyfus 140.000 van zijn manschappen zou doden?"

"Het lag trouwens helemaal niet in zijn bedoeling om naar Moskou op te rukken. Zijn doel was de Russen te verslaan op een slagveld niet ver van de grens. Iedere keer maakte hij plannen om bij een volgende plaats te stoppen, maar hij was niet voorbereid op de tactiek van de verschroeide aarde die de Russen toepasten. Ze gingen iedere rechtstreekse confrontatie uit de weg. Ze bleken zelfs bereid twee derde van Moskou plat te branden zodat dat deel niet in handen van de Fransen zou vallen."

"Dat soort oorlogvoering was nooit eerder vertoond. Wellington had het gedaan in 1810, maar op een veel kleinere schaal. Napoleons fout was dus niet de oorlog op zich, maar wel dat hij zich liet meetrekken steeds verder het Russische land in, op zoek naar die ene grote veldslag die de Russen hem niet gunden. Tot in Borodino, waar hij niet in staat bleek hen de genadeslag toe te brengen."

Op Sint-Helena werd Napoleon een ander mens. Hij begon te tuinieren en leek zich om te vormen tot Voltaires 'Candide', die de zorg voor de eigen tuin voldoende vond.
"Hij was een groot bewonderaar van Voltaire en las regelmatig uit 'Candide' voor aan zijn bewakers. Ook als schooljongen had Napoleon al een tuin verzorgd. Dat zegt veel over de man, en met name dat hij echt geen tiran was. Tuinieren heeft iets creatiefs, en je moet geduldig zijn. Hitler zie je nog niet meteen tussen zijn struikbonen staan."

Andrew Roberts, Napoleon de Grote, Prometheus/Bert Bakker, 1.056 p., 34,95 euro

**** van onze boekenredactie

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden