Vrijdag 27/01/2023

RecensieBoeken

Wanneer iedere zin ertoe doet: de roman van Mohamed Mbougar Sarr zindert van begin tot einde

Doorwrocht en snijdend geeft Mohamed Mbougar Sarr commentaar op politieke ontwikkelingen in het Westen en in Afrika. Maar ook liefde en vriendschap beschrijft hij in duizend facetten. Beeld NYT
Doorwrocht en snijdend geeft Mohamed Mbougar Sarr commentaar op politieke ontwikkelingen in het Westen en in Afrika. Maar ook liefde en vriendschap beschrijft hij in duizend facetten.Beeld NYT

Elke zin, elke scène doet ertoe in deze lichtende, weergaloze roman van een groot literair talent. De Senegalees Mohamed Mbougar Sarr (32), winnaar van de Prix Goncourt vorig jaar, laat leef- en denkwijzen uit de hele wereld samenklinken.

Henk Pröpper

Een jaar geleden kreeg Mohamed Mbougar Sarr de Prix Goncourt toegekend voor zijn roman La plus secrète mémoire des hommes, nu vertaald als De diepst verborgen herinnering van de mens. Dat was uitzonderlijk voor een zo jonge auteur, op dat moment 31 jaar oud, met een nog bescheiden oeuvre.

Sarr, afkomstig uit Senegal, was de eerste schrijver van beneden de Sahara die deze eer te beurt viel. In korte tijd werden er meer dan 500.000 exemplaren van het boek verkocht, alleen al in Frankrijk, de vertaalrechten gingen naar 35 landen.

Verkerend tussen droom en werkelijkheid bracht ik twee bewogen dagen door met de roman die mij in beslag nam zoals ooit Flaubert, Dostojevski en Márquez mij in beslag hadden genomen. Om de bijzondere kracht van het boek volledig te ervaren moet je het lezen tot de laatste zinderende woorden; tegelijkertijd kun je de roman op willekeurig welke pagina openslaan om tot de conclusie te komen dat hier inderdaad sprake is van een uitzonderlijk schrijverschap.

Wereldwonder

De diepst verborgen herinnering van de mens is complex van structuur, de taal beeldend en fris maar lang niet altijd eenvoudig te verteren, de personages zijn behoorlijk onnavolgbaar, het is kortom geen boek dat zich gemakkelijk overgeeft. Toch heeft het vanaf de eerste zin een aantrekkingskracht die alleen maar te vergelijken is met die van verliefdheid. Het is alsof niet de schrijver heeft gewerkt aan een boek, maar alsof het boek heeft gewerkt via hem: het moest en zou zich een weg banen, de wereld in.

De roman bezit de vitaliteit van een nog jonge man, maar een die eeuwen en bibliotheken lijkt te hebben verwerkt, en die de hele koloniale geschiedenis in alle aspecten doorschouwt. Met het mes dat Sarr zich heeft gesmeed van de studie van de westerse literatuur en sociale wetenschappen snijdt hij zich los van het Westen om een geheel eigen kunstwerk te scheppen waarin de geluiden van verschillende continenten, leef- en denkwijzen samenklinken. Ik zou zijn schrijven alleen kunnen vergelijken met dat van Roberto Bolaño, ook een auteur die alles op het spel zet en heen en weer fladdert tussen ­genres en culturen, tussen alles wat bevattelijk en onbevattelijk is.

Je kunt de roman op eender welke pagina openslaan om tot de conclusie te komen dat hier inderdaad sprake is van uitzonderlijk schrijverschap. Beeld NYT
Je kunt de roman op eender welke pagina openslaan om tot de conclusie te komen dat hier inderdaad sprake is van uitzonderlijk schrijverschap.Beeld NYT

Centraal in de roman staat het legendarische en bijna vergeten schrijverschap van een zekere T.C. Elimane, een personage dat is geïnspireerd op Yambo Ouologuem, die echt heeft bestaan en in 1968 de Prix Renaudot kreeg. Deze Elimane, een imaginaire schrijver van Senegalese ­afkomst, zou in 1938 in Parijs Het labyrint der onmenselijkheid hebben gepubliceerd, dat een storm veroorzaakte. Kortstondig werd de roman, nota bene van een zwarte man, als een wereldwonder beschouwd, maar al snel meenden zogenaamde specialisten en critici dat hier sprake was van grootscheeps plagiaat. De uitgevers, vrienden van de onbekende, charismatische auteur, werden gedwongen het boek uit de handel te halen. Slechts enkele exemplaren leefden voort.

In de loop van de 20ste eeuw stuiten verschillende personages op de roman, die op elk van hen een onuitwisbare indruk maakt. Als door koorts bevangen gaat ieder van hen op zoek naar de schrijver, die zich sinds het debacle in stilte heeft gehuld en anoniem door de wereld reist. Hier en daar zijn nog sporen van hem, worden er nog verhalen over hem verteld, zijn er mensen die hem ooit hebben ontmoet.

Racistische tendens

Sarrs roman vertelt van de queeste naar het schrijverschap en de persoon van T.C. Elimane, een reis die voert via Parijs en Amsterdam, naar Buenos Aires en het land van de Sérères in Senegal. Gloedvol analyseert en bekritiseert Sarr de westerse literatuurwetenschap en de corrupte, kortzichtige literaire kritiek, niet in staat het onbekende te begroeten. (In het geval van T.C. Elimane was er onmiskenbaar een racistische tendens.) Hij beschrijft de magie van het ­schrijverschap die niet zit in de ambitie, de zwier of de mooie zinnen, het ware schrijven ‘vergt altijd iets anders, iets anders, iets anders’. En hij toont de juistheid van die wet als weinig anderen.

Doorwrocht en snijdend geeft hij commentaar op politieke ontwikkelingen in het Westen en in Afrika. Hij analyseert het opnieuw sterker wordende racisme, het wereldwijd verbreide en onbegrijpelijke geloof in sterke mannen met hun propaganda, hun liefde voor het volk en hun valse beloften. Van grote, actuele relevantie is zijn onderzoek naar het gebruik van faits divers in het politieke discours, in het bijzonder door extreemrechts, bijna altijd om criminaliteit te verbinden met immigratie en andere, ­‘inferieure’ levenswijzen.

Maar ook beschrijft hij liefde en vriendschap in duizend facetten. Zijn seksscènes zijn nu eens hilarisch, dan weer dampend van vreugde, maar steeds zijn het echte mensen, van vlees en bloed, die elkaar aanraken. Wat je eenmaal hebt aangeraakt raak je nooit meer kwijt: dat idee komt naar boven, daar waar de zoektocht eindigt in een dorpje in Senegal. Je kunt nog zo veel afstand nemen van vroeger, je kunt je afkomst haten en neutraliseren, ze is er altijd. Tegelijkertijd vormen de wonden van het los­gesneden zijn nieuw leven, zoals de literatuur dat doet.

De verteller, Diégane, is zelf een jonge auteur van Senegalese afkomst, wonend en studerend in Parijs. Net als Sarr maakt hij zijn studie niet af omdat hij wordt gegrepen door de literatuur. De ontdekking van het voorbeeldige boek van T.C. Elimane tekent zijn leven. Vindt hij uiteindelijk de grote vergeten schrijver? Hij leert in elk geval dat diens mythologische roman veel meer is dan het in elkaar geknutselde resultaat van plagiaat. Ook leert hij dat zijn jarenlange zwijgen veel meer behelst dan teleurstelling over de corrupte receptie van zijn boek. Ingenieus zijn zelfs verhalen uit de Tweede Wereldoorlog met die lijn in de roman verbonden.

Net als 2666 van Bolaño is deze roman een totaalboek, waarin elke zin, elke scène ertoe doet, hoe vreemd soms ook. Dat idee krijg je al als je alleen maar het nawoord leest. Meestal staat zo’n nawoord vol welgemeende frasen en is de dankbaarheid aan menigeen, hoe aardig ook, weinig bevlogen. Maar Sarr dankt mensen om het huis dat hem is geboden en het heerlijke eten op zondag – ik ruik het. Anderen dankt hij om hun vriendschap, hun ‘onbetaalbare aandeel’ aan dit boek – ik voel het. Waarschijnlijk zijn vriendin dankt hij als zijn ‘kompas’, zonder wie dit boek ‘zou zijn verdoold in de nacht’. Het tekent het risico dat hij heeft genomen met het schrijven van dit zo oorspronkelijke, op niets gelijkende, lichtende boek.

In dit verband wijs ik graag op de bijzondere vertaalprestatie van Jelle Noorman, die de koortsachtige activiteit van Sarrs roman in warmbloedig en vonkend Nederlands heeft weergegeven. De diepst verborgen herinnering van de mens, zoals de Nederlandse vertaling luidt, vormt een taalkunstwerk op zich.

Mohamed Mbougar Sarr, De diepst verborgen herinnering van de mens,  Atlas Contact,  461 p., 24,99. Uit het Frans vertaald door Jelle Noorman.
 Beeld rv
Mohamed Mbougar Sarr, De diepst verborgen herinnering van de mens, Atlas Contact, 461 p., 24,99. Uit het Frans vertaald door Jelle Noorman.Beeld rv

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234