Zondag 17/11/2019

Expositie

#Wanderlust avant la lettre: hoe 19de-eeuwse kunstenaars de originele influencers waren

'Wanderer above the Sea of Fog' (1817) van Caspar David Friedrich. Onder de hashtag #wanderlust vindt u ongetwijfeld vele gelijkaardige taferelen op Instagram. Beeld © SHK / Hamburger Kunsthalle / | bpk / Elke Walford

Als je hoort dat iets ‘Wanderlust’ heet, verwacht je al snel een collectie perfect georkestreerde vakantiekiekjes van InstaQueens. Maar in een nieuwe expo in Berlijn zijn net 19e-eeuwse kunstschilders als Friedrich en Renoir de gehaaide influencers van dienst. 

Iedereen heeft wel zo iemand op Instagram. Die collega, verre vriend of familielid die bij daglicht best een grijze muis is, maar zich virtueel perfect weet te stileren op een machtige berg, grillige klif of krullende jungletak. Nonchalant wegkijkend uiteraard, intens mijmerend over de zin van het leven. Steevast daaronder: #wanderlust, idealiter gepaard met diepe quote in de trant van ‘not all who wander, are lost’. Een wereldse – of zo moet het toch lijken. 

Verbazend is het dan ook niet dat #wanderlust alleen al in 2018 zo’n 10 miljoen keer op Instagram gebombardeerd werd, daarmee de populairste reistag na #travel en #adventure. De zoveelste trendy eendagsvlieg, hoopt u misschien, die toch weer snel verdwijnt in de draaikolk van het internet. Niet dus. Net zoals ‘wanderlust’ vandaag miljoenen foto’s vergezelt, was het al in de 19 e eeuw een razend populaire titel onder schilderijen. En de reden daarachter is nog niet eens zo gek anders als bij die aandachtsgeile collega van u.

De expo 'Wanderlust' in de Alte Nationalgalerie, Berlijn. Beeld © Staatliche Museen zu Berlin, Nationalgalerie / Andres Kilger

Neem nu het wereldberoemde Wanderer Above the Sea of Fog van Caspar David Friedrich. Een elegant figuur is er ondanks zijn dandy-outfit in geslaagd een woeste rots te beklimmen, vanwaar hij peinzend de verte in staart. Een mistig verflaagje zorgt voor hetzelfde effect als de betere Instagram-filter – ontzaglijke blikken (of likes) gegarandeerd. 

Imago

“19de-eeuwse kunstenaars hebben het wandelen natuurlijk niet uitgevonden, want sowieso gaan schilders al eeuwen naar buiten om de natuur te bestuderen. Wel nieuw is dat die schilders gretig gebruikmaken van het wandelthema, vaak om een soort imago rond zichzelf op te hangen”, verklaart kunsthistoricus Ralph Gleis, die de expo Wanderlust voor de Alte Nationalgalerie in Berlijn cureert. “Zo profileren ze zich als vrije en eigenzinnige kunstenaars. Stappen in de natuur wordt een persoonlijk project, met wanderlust als dé expressie van een modern leven en bewustzijn. Meer dan het letterlijke wandelen, staat het Duitse woord vanaf dan ook voor een verlangen naar het onbekende. Niet voor niets geraakte het op dat moment ingeburgerd in het Engels.”

Pas echt overduidelijk wordt die zelfpromo volgens Gleis in Bonjour monsieur Courbet, een werk van de gelijknamige kunstenaar. Daarop: Gustave Courbet zelf, een bereisde natuurvriend mét wandelstok en puntig baardje (dat trouwens verdacht hipster aandoet). Verder zijn tegenliggers, twee bourgeois mannetjes die Courbets beschermheren voorstellen. Met opgeheven kin groet hij hen, alsof hij wil zeggen: hier ben ik, de grote, vrije kunstenaar! “Het is inderdaad best een egoïstisch werk”, lacht Gleis. “Courbet gebruikt dat rondzwerven in de natuur als toonbeeld van een alternatieve levensstijl. Zo onderscheidt hij zich van de burgerlijke samenleving.”

'Bonjour Monsieur Courbet' (1854) van Gustave Courbet. Hipsters lopen er tegenwoordig verdacht gelijkaardig bij. Beeld © Musée Fabre de Montpellier Méditerranée / Frédéric Jaulmes

Courbets afkeer van de mainstream was voor sommigen zelfs zo arrogant, dat de beroemde Paul Gauguin er een paar decennia later een parodie op verfde, Bonjour monsieur Gauguin – voor het eerst naast elkaar te zien in de expo. Daarop oogt de kunstenaar in kwestie net een tikje knullig, zijn ogen op zijn klompen neerslaand terwijl hij een vrouwelijke tegenligger groet. Ook die impressionante hipsterbaard moest plaats ruimen voor een bescheiden stoppelkin. Gauguin zou het duidelijk niet gehad hebben op Instagram.

Mindfulness

Er is dus een verrassende gelijkenis in woordkeuze én imagosprokkel tussen die 19de-eeuwse natuurtaferelen en hedendaagse travel influencers. Maar meer dan dat, toont de expo Wanderlust nog verbanden met de huidige tijdgeest. “Wandelen in de vorm van echte hikes is weer erg hip”, analyseert Gleis. “Dat komt grotendeels door de digitalisering. We zijn bang voor de snelle veranderingen en technische vooruitgang. Op dezelfde manier sidderde de 19de-eeuwse samenleving nog na van de Franse Revolutie en razendsnelle industrialisatie. Mensen snakten naar vertraging.”

Yoga en mindfulness avant la lettre dus, want net als de vele boeddhistisch getinte zelfhulpboeken vandaag had de allereerste vorm van slow tourism ook filosofische wortels. “Enorm doorslaggevend was de oproep van Rousseau om terug te keren naar de natuur, net als de Sturm und Drang-poëzie van Goethe. Ook recent is er weer een opflakkering in boeken over wandelreizen en natuur. Zeker tijdens het samenstellen van de expo merkten we hoe actueel dit alles was.”

'Bonjour Monsieur Gauguin' (1889) van Paul Gauguin is een parodie op bovenstaand schilderij, omdat hij Courbets afkeer voor de mainstream zodanig arrogant vond. Beeld © National Gallery in PragueOn view from May 10 to June 3, 2018.

Wél een verschil met vroeger is de vrouwenemancipatie, want in de 19de eeuw moesten zelfs de meest vrijgevochten vrouwen het hoogstens met een park stellen. Echt op pelgrimstocht trekken, dat was een mannenzaak. Gleis: “Bij vrouwen ging het altijd om promenade of Spaziergang. We zien hen vooral bloemen plukken of opgekleed flaneren richting stad. Pas in de 20ste eeuw verandert dat. Zo schilderde Richard Riemerschmidt een jonge vrouw in een korsetloos kleed, midden in de bossen. Eindelijk vrij om te gaan en staan waar ze wil.”

Om dat te bewijzen, flikkert tussen de bergtaferelen ook de videoclip ‘Wanderlust’ van Björk. Kronkelend tussen bizons en aardmannetjes brengt ze net als haar voorgangers een ode aan de wildernis. Meer dan genoeg voer om de eigen wanderlust aan te wakkeren dus, te beginnen met een voettocht naar Berlijn?

Wanderlust, from Friedrich to Renoir is nog tot 16/9 te zien in de Alte Nationalgalerie in Berlijn. wanderlustinberlin.de

De expo 'Wanderlust' in de Alte Nationalgalerie, Berlijn. Beeld © Staatliche Museen zu Berlin, Nationalgalerie / Andres Kilger
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234