Dinsdag 02/03/2021

AchtergrondKlassieke muziek

Waarom ‘Stabat Mater’ van Pergolesi het ‘Bohemian Rhapsody’ van de klassieke muziek is

Giovanni Battista Pergolesi overleed in 1736 op zijn 26ste aan tuberculose. Net een jaartje te jong dus om stichtend lid te mogen zijn van de ‘27 Club’. Beeld © De Agostini / A. Dagl
Giovanni Battista Pergolesi overleed in 1736 op zijn 26ste aan tuberculose. Net een jaartje te jong dus om stichtend lid te mogen zijn van de ‘27 Club’.Beeld © De Agostini / A. Dagl

Bijna even voorspelbaar als de toppositie van ‘Bohemian Rhapsody’ in de toppen 100, 1.000 en 2.000 van de rockmuziek, is de nummer 1 van de Klara Top 100 van komend weekend: Stabat Mater van Pergolesi. Waar komt die aanbidding van dat ene muziekstuk vandaan?

Onehitwonders, ze bestaan ook in de klassieke muziek. Zo kennen we het ijzingwekkende Miserere van Allegri, het Adagio for Strings van Samuel Barber en de Speelgoedsymfonie van Leopold Mozart – niet te verwarren met zijn zoon Wolfgang Amadeus. Mooie muziek, maar ook liefhebbers van klassiek kunnen maar met moeite een ander werk van de genoemde toondichters noemen. Net zo is het gesteld met Pergolesi – voluit Giovanni Battista Pergolesi (1710 – 1736). Barokcomponist. Tijdgenoot van Bach en Händel, zij het later geboren en vroeger gestorven.

Pergolesi versloeg Franz Schubert (31) en Wolfgang Amadeus Mozart (36) als het op jong sterven aankwam: hij overleed op zijn 26ste aan tuberculose. Net een jaartje te jong dus om stichtend lid te mogen zijn van de ‘27 Club’ van muziekvedettes die op hun 27ste al het leven lieten, zoals Jimi Hendrix, Jim Morrison, Kurt Cobain of Amy Winehouse. Pas op zijn sterfbed in een Franciscanerklooster niet ver van Napels werkte Pergolesi zijn op slag razend populaire Stabat Mater af. En zondag eindigt dat muziekstuk naar alle waarschijnlijkheid opnieuw op 1 in de Klara Top 100. Voor de zesde keer op rij.

Eerst over die Top 100. Die levert een weekend barstensvol onsterfelijks op, zonder verrassingen voor de diehards en de connaisseurs, maar met alleen maar moois voor de hartstochtelijke liefhebbers. Alleen gaat het, in tegenstelling tot de rock- en pophitlijsten, uiterst zelden om volledige werken en komt het grosso modo neer op honderd stukken van honderd stukken. Vele ervan kunt u zó voorspellen: het eerste deel van de Vijfde symfonie van – ta da da dáá – Beethoven, het ‘Erbarme Dich’ uit de Mattheuspassie van Bach, de aria van de ‘Koningin Van De Nacht’ uit Mozarts Toverfluit, het ‘Adagietto’ uit de Vijfde van MahlerDeath in Venice, weet u wel. Enzovoort. Volledige symfonieën van Mahler durven namelijk al eens anderhalf uur te duren, een passie van Bach tweeënhalf uur, een Wagner-opera – de ‘Walkürenrit’ nog aan toe! – een volledig etmaal. Het zou een iets wijdlopiger programma opleveren.

En in die resem stukken van stukken prijkt dus al vijf jaar met stip op één: het Stabat Mater van Pergolesi. Tenminste: het openingsdeel ervan.

Hoezo Stabat Mater? Even een les godsdienst. Het Stabat Mater is een middeleeuws gedicht in het Latijn, zeer wellicht geschreven door een Franciscaan in de dertiende eeuw. Stabat mater dolorosa, iuxta crucem lacrimosa. De diepbedroefde moeder stond huilend bij het kruis. Wat volgt is een poëtische beschouwing van Jezus’ kruisdood en met name wat die teweegbrengt bij zijn moeder, de Heilige Maagd Maria. Het is een van diepe treurnis doordrongen gedicht dat niettemin eindigt met de hoop op de glorie van het paradijs.

null Beeld RV
Beeld RV

Het gedicht is niet door de minsten op muziek gezet, onder meer door Pergolesi’s tijdgenoten als Scarlatti en Vivaldi, maar ook later door grootheden als Haydn, Dvorak, Liszt en Pärt. De lijst is lang. En toch spant uitgerekend Pergolesi’s versie de kroon. Het werk werd vrijwel meteen opgepikt, veelvuldig uitgevoerd en aangezien als een toonbeeld van geestelijke muziek. Een instant hit kortom. Jean-Jacques Rousseau noemde het vermaarde openingsdeel al kort na verschijning “het meest volmaakte en ontroerende duet dat ooit uit de pen van een componist is gevloeid”. En er waren voorwaar nog geen platen van.Ter vergelijking: de nu hooggeprezen Mattheuspassie van Bach vond in zijn tijd weinig bijval en werd pas een kleine honderd jaar later heus opgepikt om volop door te breken in de twintigste eeuw.

Wat maakt dit stuk, of beter: het eerste deel van dit stuk, zo razend populair? Het heeft wellicht te maken met de manier waarop de muziek de tekst verbeeldt: het klaaglijke begin grijpt je meteen bij de keel, ondubbelzinnig. Strijkers schuren smartelijk tegen elkaar aan. Dolorosa... Vervolgens vallen twee stemmen in die, in het beste geval, in elkaar overvloeien en zich tot een tweestemmige eenheid vervlechten.

Het is muziek waar je geen tekeningetje bij hoeft te maken. Treurig, maar niet zwaar. Barok, maar niet overladen. Intimistisch en toch direct. Tegenwoordig smelten we meestal weg bij twee aanminnige vrouwenstemmen – een sopraan en een alt, terwijl Pergolesi het stuk natuurlijk schreef met twee castraten in gedachten. Er bestaat een opname met de Belgische contratenor René Jacobs en een jongetjessopraan, wat misschien het dichtste in de buurt van het originele opzet komt.

Als je het hele werk beluistert, valt op hoe, naast melancholische melodieën – met de kenmerkende schrijnende dissonanten – ook bijna lichtvoetige passages voorbijkomen. Volgens zekere achttiende-eeuwse critici zelfs té lichtvoetig voor een kerkelijk werk. Pergolesi’s ‘dolce stil nuovo’ – zoete, nieuwe stijl – is van een galanterie die je bijvoorbeeld niet bij Bach vindt. Hoewel… Ook de Duitser was een bewonderaar, getuige zijn bewerking van het Stabat Mater tot een motet, al enkele jaren na Pergolesi’s dood.

En zo belandt een nog geen dertig geworden snaak uit Jesi met hooguit drie bekende werken – naast het Stabat Mater een Salve Regina en de komische opera La Serva Padrone – tussen de roemruchte reuzen met hun breed uitgemeten oeuvres. Moet dat wel mogen? Wat met de veel doorwrochtere Passies van Bach, met de stúkken genialere Mozart? Hoort het monument Ludwig van Beethoven niet lang en breed op nummer 1? Ach... U moet het Stabat Mater van Pergolesi maar beschouwen als ’s mans hoogsteigen ‘Bohemian Rapsody’: een steengoed gemaakte, onweerstaanbare oorwurm. 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234