Zondag 05/02/2023

Achtergrond'Avatar'

Waarom niemand zich het verhaal van ‘Avatar’ herinnert

null Beeld RV
Beeld RV

Avatar is een van de meest succesvolle films aller tijden. En toch zijn de Na’vi, de blauwe wezens die er de hoofdrol in spelen, zo goed als uit ons collectief geheugen gebannen. Volgende week komt, dertien jaar na het origineel, de sequel Avatar: The Way of Water in de zalen. Kan die wel een blijvende indruk maken?

Pieter Dumon

Vraag mensen naar de meest succesvolle films ooit en de kans is groot dat ze met Star Wars, Titanic en een hele waslijst Avengers-films komen aanzetten. Enkel wie zich iets dieper in de materie verdiepte, komt in die context met Avatar op de proppen. Nochtans prijkte de film met een totale opbrengst van 2.789.958.507 dollar jarenlang helemaal bovenaan de box office. Pas drie jaar geleden slaagde Avengers: Endgame erin de toppositie te claimen.

En niet alleen in dat soort lijstjes wordt Avatar meestal over het hoofd gezien. De film liet – ondanks zijn geweldige succes – enkel op de bankrekening van schrijver, regisseur én producent James Cameron een blijvende indruk achter. Celine Dion hoeft maar de eerste noten van ‘My heart will go on’ te kwelen en iedereen denkt meteen aan ijsbergen en zinkende boten. Ook de meest rabiate sciencefictionhater weet de – weliswaar foutieve – quote ‘Luke, I am your father’ moeiteloos aan Star Wars te koppelen. En meestal kan iedereen wel minstens één van de Avengers bij naam noemen.

Wie dezelfde oefening voor Avatar doet, komt van een koude kermis thuis. Op de Avatar-soundtrack blijkt Leona Lewis de Celine Dion van dienst te zijn. Haar ‘I see you’ is op Spotify goed voor bijna 6 miljoen luisterbeurten. Ter vergelijking; ‘My heart will go on’ zit op datzelfde platform aan bijna 420 miljoen streams. Memorabele quotes die na de film op het internet en ver daarbuiten een eigen leven gingen leiden leverde Avatar ook al niet op. En weet iemand nog hoe het hoofdpersonage uit de film precies heette? Tip voor de volgende filmkwis, het antwoord is Jake Sully.

null Beeld rr
Beeld rr

Spektakelstuk

Nochtans zag het er, toen de film in december 2009 in de zalen kwam, allemaal heel veelbelovend uit. Het palmares van James Cameron – de man die de touwtjes strak in handen had – was eigenlijk al reden genoeg om je naar de bioscoop te haasten. Met de Aliens-films, de eerste twee Terminators en natuurlijk Titanic had Cameron al ruimschoots zijn kunnen bewezen. Bovendien beloofde hij om met Avatar voor een revolutie in de bioscoopwereld te zorgen. Die film moest namelijk de 3D-technologie eindelijk de glans te geven die ze volgens hem verdiende. Natuurlijk bestond 3D anno 2009 al langer, maar volgens Cameron was de techniek nooit gebruikt zoals het eigenlijk hoorde. Met Avatar zou hij tonen hoe het eigenlijk moest.

Wat ons meteen bij een van de mogelijke verklaringen voor de beperkte culturele impact van de film brengt. De nadruk op die technische kant van de zaak zorgde ervoor dat Avatar als een evenement werd gezien. Een spektakelstuk dat het vooral van de – toegegeven – verbluffende visuele effecten moest hebben. Naar Avatar ging je niet kijken voor het aangrijpende verhaal, de spitse oneliners of de aangrijpende acteerprestaties. Neen, je kocht een ticket in de hoop omver geblazen te worden door de visuele pracht op de fictieve maan Pandora of de groots opgezette veldslag tussen mens en Na’vi.

Bailey Bass en Britain Dalton in 'Avatar: The Way of Water'. Beeld X
Bailey Bass en Britain Dalton in 'Avatar: The Way of Water'.Beeld X

Dat Avatar het moest stellen met een weinig originele verhaallijn hielp ook niet om dat gevoel te counteren. In de film sluit een menselijke militair met behulp van zijn ‘avatar’ vriendschap met de Na’vi, hoog opgeschoten blauwe wezens die al sinds jaar en dag op Pandora leven. Wanneer die Na’vi de kolonisatie van hun planeet in de weg staan, kiest de menselijke infiltrant hun kant. Een korte samenvatting die de film door de gelijkenissen met de Kevin Costner klassieker Dances with Wolves de schertsende ondertitel Dances with Smurfs opleverde.

Maar de spektakelaanpak werkte wel. De film werd een gigantisch succes. Op amper 38 dagen had Avatar het record van Titanic, de film die toen bovenaan de boxoffice-top stond, te pakken. Al speelde daar ook een ander effect, weet Stijn Joye, professor communicatiewetenschappen aan UGent. “Het hele 3D-verhaal liet toe om de prijs voor de tickets te verhogen. Op die manier liepen de totale opbrengsten van de film snel op.”

Alleen was toen al duidelijk dat na het wegebben van het eerste wauw-effect er relatief weinig van de film bleef hangen. Ondanks de indrukwekkende opbrengsten verloor Avatar snel aan glans. Een illustratie? De film werd voor negen Oscars genomineerd en maakte ook kans op de meest prestigieuze beeldjes voor beste regisseur en beste film. Maar toen de prijzen begin maart 2010 werden verdeeld wist Avatar maar drie van zijn negen nominaties te verzilveren. Bovendien alle drie in minder tot de verbeelding sprekende categorieën als visual effects, cinematography en art direction.

Op de set van 'Avatar: The Way of Water'. Beeld  20th Century Studios
Op de set van 'Avatar: The Way of Water'.Beeld 20th Century Studios

Chipmunks

Dat de top van filmstudio 20th Century Fox, die Avatar uitbracht, niet helemaal overtuigd was van de potentie van de film, is nog een mogelijke verklaring voor de beperkte nalatenschap van Avatar. Ze hadden bij Fox dan wel fors geïnvesteerd in Camerons geesteskind, toch was er blijkbaar schrik dat Avatar het in de belangrijke kerstperiode niet waar zou maken. Daarom bracht de studio amper een week na de release van Avatar ook Alvin and the Chipmunks: the squeakquel in de zalen als een soort van veiligheidsnet voor mochten de Na’vi het laten afweten. Dat gebrek aan vertrouwen liet zich ook voelen in de merchandise voor de film of liever het gebrek daaraan.

Bij de release van een blockbuster worden we traditiegetrouw overspoeld met hebbedingen rond die film. T-shirts, donsovertrekken, actiefiguurtjes… noem maar op. Maar bij Avatar doken die in veel kleinere aantallen op. En wat er gemaakt werd, bleek dan nog niet helemaal top te zijn. Neem nu de actiefiguurtjes. Omdat Avatar nu eenmaal vernieuwende cinema was, kregen ook die een upgrade. De Na’vi die je in de winkel kon kopen hadden een virtueel extraatje. Hield je ze voor je webcam dan kreeg je een digitaal figuurtje te zien, waarmee op je computerscherm ook van alles te beleven viel. Maar net door die mix tussen speelgoed en computerspel vielen de actiefiguurtjes tussen twee stoelen en was niemand echt enthousiast.

Wat ons naadloos bij de figuur van James Cameron brengt. Zoals al eerder aangehaald wou die met Avatar niks meer, maar ook niks minder dan een revolutie in de bioscoop veroorzaken. Maar ook voor de (toen al geplande) sequels lag de lat niet minder hoog. Ook die moesten baanbrekend zijn. Met alle gevolgen van dien. “In het ideale scenario is het gat tussen het origineel en het vervolg niet te groot”, legt Joye uit. “Je wil zo’n filmmerk in de periode tussen twee films immers levend kunnen houden. Maar als je, zoals bij Avatar, dertien jaar wacht om met een vervolg te komen,wordt dat moeilijk natuurlijk. Je zou daarvoor Cameron met de vinger kunnen wijzen. Maar langs de andere kant is het ook bewonderenswaardig dat hij zijn eigen zin doet, zonder zich wat aan te trekken van commerciële logica allerhande.”

null Beeld Disney
Beeld Disney

Al is niet alleen Cameron verantwoordelijk voor de lange Avatar-droogte. Ook de verhaallijn speelde – opnieuw – een weinig constructieve rol. De paar mensen die zich het einde van Avatar nog herinneren weten dat, spoileralert, de Na’vi uiteindelijk aan het langste eind trekken. De humane agressor wordt verslagen en de bloeddorstige kolonel die de Na’vi wou uitroeien eindigt met een paar overmaatse pijlen in de borst. Een mooi afgerond verhaal dus, wat de nood aan een vervolg een stuk minder urgent maakt dan bij een recente scifikaskraker zoals Dune waar de eerste film niet meer dan een inleiding is op wat nog komen gaat. En dan zijn er nog de Marvel-superhelden, die na Avatar met de ene blockbuster na de andere op de proppen kwamen en zo een heel eigen, uiterst succesvol universum wisten te creëren. “Zij hebben alle lucht uit dat businessmodel gezogen”, zegt Joye.

Met The Way of Water die volgende week in de zalen komt krijgt het hele Avatar-universum een nieuwe kans om een blijvende indruk te maken. En dat zou – ondanks de felle concurrentie van het Marvel Cinematic Universe – wel eens kunnen lukken, denkt Joye. “De blauwdruk ligt er alvast. Marvel heeft de voorbije jaren laten zien hoe je met een hele reeks sequels, prequels en spin-offs een succesvol filmmerk uitbouwt.” Ook de tijdsgeest zit mee, gelooft de professor. “Toen de eerste Avatar in de zalen kwam was er bijvoorbeeld van memecultuur nog geen sprake. Ook sociale media waren toen nog niet zo alomtegenwoordig. Als Cameron en co. daar nu op inspelen kunnen ze daar de vruchten van plukken.” En ook over de merchandising is deze keer beter nagedacht. Geen poppetjes met virtuele tegenhangers meer maar dertien jaar na datum dan toch een aantal Na’vi Lego-sets. Net op tijd om een plekje onder kerstboom te veroveren.

Avatar: The Way of Water komt op 14 december in de zalen.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234