Maandag 03/08/2020

Schrijvers

Waarom het fascisme zo veel schrijvers fascineerde

Lucebert (in 1985). De Nederlandse dichter en schilder stond bekend als een linkse progressief, maar had ooit sympathie voor de nazi's.Beeld Hollandse Hoogte / Erven Steye Raviez

Lucebert die ooit nazistische sympathieën had? Er zijn een hoop schrijvers die flirtten met het fascisme. Maar waarom zweeg Lucebert en schreef Hugo Claus erover? En hoe kon die eerste zich ontpoppen tot linkse voorman, net als Günter Grass?

Toen biograaf Wim Hazeu de brieven ontdekte waarin Lucebert schreef dat hij zijn hart aan Duitsland verloren had en die hij ondertekende met 'Heil Hitler', was hij zo van slag dat hij wegliep van zijn bureau om in zijn tuin te kotsen. De Nederlandse dichter en schilder (geboren als Bertus Swaanswijk) stond bekend als een uitgesproken linkse progressief. Voor Hazeu, en velen met hem, komt de onthulling als een totale verrassing. 

Maar wie enigszins bekend is met de (culturele) geschiedenis van de jaren 1930 en 1940, haalt de schouders op. "Nog eentje", zegt Bruno De Wever (UGent), gespecialiseerd in Vlaams-nationalisme. Want het is een lange lijst, veelal jonge mannen die destijds net als Lucebert flirtten met de fascistische ideologie en toch een succesvolle schrijverscarrière uitbouwden. 

Een niet-exhaustieve opsomming: Hugo Claus, Willem Frederik Hermans, Hans Andreus (van het populaire gedicht dat begint met de 'Als ik morgen doodga'), Ivo Michiels, Felix Timmermans, Ernest Claes, Willy Vandersteen. Gerard Walschap en Willem Elschot zijn volgens sommigen twijfelgevallen. En laten we de grote Günter Grass niet vergeten en Louis-Ferdinand Céline in Frankrijk. 

Grijze zone

Dat bewijst, onder meer, dat we vandaag met een andere bril naar die woelige jaren kijken. Het fascisme had toen, zeker tot in de beginjaren van de oorlog, een totaal andere connotatie. Het was ook een anti-establishmentverhaal dat makkelijk jonge mannen kon bekoren. 

"Het beloofde een groots leven, een ontsnapping uit de burgerlijkheid", vertelt de Nederlandse historicus Chris van der Heijden. "Jonge knullen als Lucebert of Andreus wilden niet liever dan hun ouderlijk milieu achter zich laten." Hetzelfde had zich voorgedaan bij de Spaanse burgeroorlog, toen van hieruit ook een hoop jonge mannen ginds gingen vechten. De Wever: "En hoe kun je de achttienjarige Duitser Grass verwijten dat die in het leger belandt?" 

"Maar dat er zich een holocaust voltrok, is heel lang niet duidelijk geweest", vertelt Van der Heijden. Hij bestrijdt het heersende idee dat het toen ook al een scherpe scheidingslijn tussen 'goed' en 'fout' bestond. De grijze zone was groot en als het er op aan kwam hobbelden veel mensen maar wat mee.

De ene schrijver deed dat met iets meer enthousiasme dan de ander. Andreus vocht aan het Oostfront, Lucebert niet. Claus was nog bijna een kind toen hij in fascistische jeugdbewegingen belandde. Vandersteen tekende onder een pseudoniem grove antisemitische spotprenten voor rechtse tijdschriften. Timmermans hield zich graag op in Duitse militaire kringen en nam met genoegen de Duitse Rembrantprijs in ontvangst. 

Hugo Claus verwerkte zijn fascistische herinneringen in 'Het verdriet van België'.Beeld Jo Clauwaert

De Wever: "De auteurs van de zogenaamde Heimatliteratuur waren in de jaren dertig heel geliefd in nazi-Duitsland. Timmermans, Claes en Streuvels verkochten daar goed en hadden er sterke netwerken. Tijdens de oorlog waren ze voor de Duitsers dan ook een interessant glijmiddel voor de collaboratie hier." 

Walschap en Elsschot hebben niet actief gecollaboreerd, maar kwamen ook niet brandschoon uit de oorlog. "Ze hebben beiden erg snel gepleit voor vergiffenis voor de collaborateurs", weet historicus Koen Aerts (UGent). 

Het bekendste voorbeeld daar is Elsschots zogenaamde Bormsgedicht uit 1947, waarin hij het opnam voor de ter dood veroordeelde Vlaams-nationalistische collaborateur August Borms. "Hij verfoeide oprecht de doodstraf, maar hij had ook sympathie voor het radicale Vlaams-nationalisme. Je moet het weten, maar zijn werk zit vol referenties aan de Vlaamse beweging", zegt De Wever. 

Verwerken of verzwijgen

Interessanter is de manier waarom die grote namen met hun geschiedenis zijn omgegaan. Rond Vandersteen hing altijd een zweem van verdenking maar uitsluitsel kwam er pas na zijn dood, terwijl Walschap (Zwart en wit) en Hugo Claus (Het verdriet van België) hun duistere geschiedenis publiekelijk verwerkten door erover te schrijven. 

Günther Grass gaf pas in zijn laatste boek zijn SS-verleden toe.Beeld BELGAIMAGE

En Lucebert, die zweeg. Net als Grass, die pas op het einde van zijn leven in zijn memoires De rokken van de ui toegaf dat hij ooit bij de Waffen-SS zat. Het bijzondere daaraan is dat beiden nadien naar het andere uiterste van het politieke spectrum gleden en trots het imago van progressieve, linkse kopmannen droegen. 

Alweer is Van der Heijden is niet verbaasd. "In de jaren nadien is een beeld gecreëerd over de oorlog zoals mensen hem graag hadden gewild: de goeden tegen de slechten." En genoeg mensen wisselden dan van kamp of dichtten zichzelf een heldenrol toe in het verzet, terwijl het tegendeel waar was. 

"Wij willen zo graag van mensen onveranderlijke stenen maken. Maar in die omstandigheden – een oorlog die vijf jaar duurt – gebeuren dingen die mensen veranderen. Zeker als ze jong zijn. Mensen zijn verschrikkelijk ambigu, maar dat horen ze niet graag." De Wever: "Ik ben geen psycholoog maar zijn bekeerlingen vaak niet de fanatieksten?" 

Dat Lucebert zweeg maar de door de repressie gestrafte Claes met De Witte van Zichem tot onze grote schrijvers hoort, is al helemaal geen toeval. Voor collaboratie bleken Vlamingen immers veel toleranter dan Nederlanders. Was zijn geheim uitgekomen in Nederland, dan had Lucebert een probleem gehad. Hier geldt collaborateur, in sommige kringen als geuzennaam, zegt Aerts. 

"In Nederland brak vroeger om de haverklap een groot schandaal uit, omdat van een of andere politicus ontdekt werd dat hij fout was in de oorlog. Hier belandden veroordeelde collaborateurs in de Senaat. André Leysen zat in de Hitlerjugend. Hij werd een succesvol bedrijfsleider." 

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234