Zondag 19/01/2020

Theater

Waarom het explosieve toneel van De Warme Winkel potten breekt

'BAM - Kunst is geen kast' van De Warme Winkel. Beeld Sofie Knijff

Een rit in de botsautootjes: zo voelt het theater van De Warme Winkel aan. Scheurend over de scène rammen de Nederlanders de Europese geschiedenis aan flarden, om met de brokken een verhaal van vandaag te bouwen. Entertainment en diepgang gaan samen, en dat maakt De Warme Winkel de lievelingen van een breed theaterpubliek.

In 2002 waren Ward Weemhoff, Vincent Rietveld, Jeroen De Man en Marja van Vlijmen nog een selfmade-gezelschapje dat met gebricoleerde performances - door geldgebrek meestal op locatie - ver onder de reguliere theaterradar bleef. Dertien jaar en een handvol Theaterfestival-nominaties later zijn ze niet alleen hot in Holland, maar reppen ook grote Vlaamse huizen zich om het collectief te programmeren.

Het heeft de groep niet uit koers gebracht: de fundamentele drive is nog steeds de goesting om "botsingen te veroorzaken", zoals Ward Weemhoff het verwoordde; clashes tussen plekken, publieken en onderwerpen.

IJltempo

Dat botsen mag je in eerste instantie redelijk letterlijk nemen: voorstellingen van De Warme Winkel zijn energieke uitbarstingen van kleur, tekst, muziek en fysiek spel - een Nederlandse criticus bedacht voor hen ooit de term 'explosionisten'. Vrolijke gevechten zijn hun voorstellingen, waarbij je terecht kunt vrezen dat de enorme verzameling voorwerpen op scène (décor kan je het nauwelijks noemen) het op een keer zal halen op de spelers. Zo zette De Warme Winkel voor Jandergrouwnd een kringloopwinkel op zijn kop, in Gavrilo Princip bouwden de spelers een lege bühne in ijltempo vol met theatertjes-in-het-theater, wankele stellingen, diverse muziekinstrumenten en hightech videomateriaal.

Opmerkelijk is dat die toegankelijke en kleurrijke theatervorm moeiteloos samengaat met behoorlijk serieuze onderwerpen. De Warme Winkel legt een opvallende interesse aan de dag voor bepalende momenten (Wenen rond de eeuwwisseling, de Eerste Wereldoorlog) en bekende of minder bekende figuren uit de Europese (literatuur)geschiedenis. Waar de namen van Oostenrijkse intellectuelen als Stefan Zweig (Villa Europa) of Thomas Bernhard (Totaal Thomas) wellicht nog een belletje doen rinkelen, zal dat voor de Russische dichter Boris Ryzhy uit Poëten en bandieten al veel minder het geval zijn.

Zeldzaamheid

Toch krijgt de gerichtheid op de 'hoge' cultuurgeschiedenis nergens een intellectualistisch tintje, omdat in het universum van De Warme Winkel high- en lowbrow prettig door elkaar stuiteren. In BAM - Kunst is geen kast (zie recensie hieronder) staat bijvoorbeeld het gedachtegoed van de Russische dissident Daniil Charms (1905-1942) centraal, een schrijver die onder het stalinistische regime deelnam aan de theatrale happenings van de absurdistische Oberioe-beweging. Tijdgeest en levensloop van Charms worden in BAM op radicale wijze uiteengetrokken en in een flitsend hedendaags kleedje gestoken.

Die make-over van de geschiedenis is cruciaal, want De Warme Winkel heeft geen documentaire ambities. Het is nooit de bedoeling het verleden te reconstrueren, integendeel: de inzet is steeds een scherpe analyse van de wereld vandaag. De biografie van Charms vormt een aanleiding om iets te zeggen over de mens van nu - over zijn onmacht, zijn verwarring of zijn belachelijkheid. Dat zorgt ervoor dat het werk van De Warme Winkel de behaagzucht overstijgt en een niveau bereikt dat zowel universeel als politiek is. Een zeldzaamheid, in een Nederlands theaterlandschap dat de laatste jaren steeds meer mikt op makkelijke herkenbaarheid en platte representatie. BAM!

Waar is het verzet gebleven?

Sovjet-auteur Daniil Charms en zijn absurdistische kunstgroep de Oberianen vierden de chaos en het verschil tussen mensen - onverteerbare begrippen voor een totalitair regime gericht op absolute collectiviteit. In de 21ste eeuw is het niet de terreur, maar de even totalitaire verleiding van de consumptie die de mens onderwerpt, zo interpreteert De Warme Winkel.

Waar het communisme niet in slaagde - de verschillen tussen mensen uitwissen - is het kapitalisme honderd jaar later geweldloos in geslaagd. De Warme Winkel presenteert ons een verleidelijke secret garden van palmbomen, productplacement en presentatoren in een bubbelbad. De avond bestaat uit een revue van liedjes, acts en getelefoneerde 'interviews': nu eens met fashionbloggers over hun outfit, dan weer met 'serieuze' studiogasten die wandelend door het nepdecor luchtig vertellen over hun betrokkenheid bij de genocide van Srebrenica. Ernst en oppervlakkigheid floreren in dezelfde context, waardoor ze nauwelijks van elkaar verschillen.

Maar de leegheid etaleren en het daarbij laten, is dat niet leeg op zich? BAM - Kunst is geen kast ontmaskert met verve, maar je zit voortdurend te wachten op de Charms-toets: waar het individu zich grijnzend verzet tegen zijn eigen uitvlakking. In Charms' verhalen onttrekken mensen zich aan de collectieve dwang door zomaar te verschijnen en verdwijnen. De wrange verdwijntrucs van Charms' personages weerstonden de leegte - De Warme Winkel representeert die alleen. Die noodzakelijke dimensie van verzet ontbreekt in BAM - Kunst is geen kast.

BAM - KUNST IS GEEN KAST
Deze maand te zien in Antwerpen en Leuven.
www.dewarmewinkel.nl

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234