Vrijdag 22/11/2019

Topregisseur

Waarom de Zuid-Koreaan Bong Joon-ho een van de allerbeste regisseurs van deze eeuw is

Beeld RV

Al is Okja niet de sterkste film van Bong Joon-ho, de Zuid-Koreaan blijft een absoluut te koesteren talent.

Melodrama, mise-en-scène en genrevernuft. Dat is het kortste antwoord dat ik kan geven op de vraag waarom de Zuid-Koreaan Bong Joon-ho bij de allerbeste regisseurs van dit millennium – de jongste vijftien jaar dus – mag gerekend worden. (Zijn enige concurrenten zijn de Chinees Jia Zhangke, de Canadees Guy Maddin, de Filipijn Lav Diaz, Quentin Tarantino en, al doet hij de jongste tijd wel zijn best om het te verpesten, Lars von Trier.)

Waterscheiding

Mise-en-scène is de waterscheiding tussen cinema als kunstvorm en ordinaire beeldjesmakerij. Een film wordt nog veel te vaak versmald tot wát erin verteld wordt. Terwijl de werkelijke waarde van cinema minstens zozeer ligt in hóé het verteld wordt. Natuurlijk zijn die twee onlosmakelijk met elkaar vervlochten, het ene de schering, het andere de inslag. Mise-en-scène, schreef criticus Dirk Lauwaert, “is geen kunst van het mooie, maar van het intelligente beeld”. Toen al, in 1983, signaleerde hij dat mise-en-scène onder druk stond. Het is er de daaropvolgende decennia niet op verbeterd.

Uitzonderingen als Bong blijven daarom te koesteren en je merkt diens meesterschap in mise-en-scène aan een waaier van elementen: de uitgebalanceerde beeldkaders, de ritmerende close-ups, geraffineerde camerabewegingen of het uitgekiende kleurenpalet. Plus natuurlijk diens keuze om pas naar een nieuw shot te snijden als het écht nodig is en niet uit vrees dat de toeschouwer zich anders zouden vervelen.

Nochtans is dat de taal die veel actiefilms, van Hollywood tot China, hanteren: een verbeten montage van korte, vaak hypernerveus gefilmde shots, met het idee de toeschouwer plat te walsen. Bong wil niet overdonderen, maar verleiden. Daarom zijn de actiescènes in The Host of Okja glashelder. Je ziet altijd wat er gebeurt. Kom daar maar eens om bij het gros van de morsig geregisseerde entries in het Marvel Cinematic Universe. Daardoor is het monster in The Host echt schrikbarend. Of voel je tijdens Snowpiercer dat de losgeslagen, voortjakkerende trein ieder moment kan ontsporen.

Still uit snowpiercer Beeld rv

Lees ook: Bong Joon-ho over zijn monsterfilm 'Okja': "Kinderfilmsfeer tegenover realisme"

Antihelden

Bong is meer dan een actieregisseur, hij dartelt van het ene genre naar het andere. Hij debuteerde met de sprankelende zwarte komedie Barking Dogs Never Bite, tilde het thrillergenre naar nieuwe hoogten met Memories of Murder en draaide de scherpste monsterfictie in tijden (The Host). Zijn jongste twee werkstukken zijn sciencefictionfilms die verdomd dicht bij onze maatschappij aanleunen. Snowpiercer en Okja zijn tevens zijn minst goeie films, al zijn ze nog altijd meer dan te pruimen. Mag het even, na vier adembeklemmende opussen?

Onder de eerste laag van Bongs films, zeg maar de genre-elementen, zit altijd een laag met politiek commentaar. In Barkings Dogs Never Bite is het flatgebouw waar het grootste deel van de film zich afspeelt, een metafoor voor de Zuid-Koreaanse maatschappij. In Memories of Murder, dat in '86 en '87 gesitueerd is, geeft Bong snijdende kritiek op de toenmalige militaire dictatuur. Met The Host laakt hij de houding van de Verenigde Staten tegenover Zuid-Korea, en bij uitbreiding de eigengereidheid van de VS na 9/11. Het maatschappelijke commentaar lijkt bij Bong met de jaren belangrijker te worden, maar haalt de films Okja (de niets ontziende vleesindustrie) of Snowpiercer (klimaatopwarming) deels uit balans: het waarschuwende vingertje gaat net iets te ver omhoog.

Bong Joon-ho met actrice Tilda Swinton op de set van 'Okja' Beeld RV/Barry Wetcher

Andere opvallende parallellen in Bongs films: de hoofdpersonages zijn steevast antihelden, mensen die tegen wil en dank gedwongen worden om een vorm van kwaad te bestrijden. 's Mans werk straalt tevens een sterk wantrouwen uit jegens gezag en autoriteitsfiguren. Deze zijn dom, onhandig, corrupt of ze houden er een dubbele moraal op na.

Het genrevernuft van Bong schuilt in zijn melange van genres. Barking Dogs Never Bite drijft op de suspens van een thriller. Memories of Murder is ook een satire. The Host lijkt dan wel een monsterfilm, het is op de eerste plaats een melodrama. Trouwens, alle films van Bong zijn, of neigen op zijn minst naar, een melodrama, al is er maar één die pur et dur een melodrama is: Mother. Kan het anders met zo’n titel? De film waarin een volhardende weduwe de onschuld probeert te bewijzen van haar van moord beschuldigde mentaal gehandicapte zoon, is tevens zijn allerbeste.

Melodrama. Het is lang een scheldwoord geweest in de filmwereld. Voor sommigen – heb medelijden met hen – is het dat nog altijd. Toegegeven, mislukte melodrama’s zijn draken van films, mierzoet als een met honig besmeerde snee suikerbrood. Geslaagde melodrama’s raken je echter midscheeps, meestal onverhoeds, en ze bespelen subtiel maar standvastig de emoties. Die melodramatische ondertoon is een belangrijke constante in de Zuid-Koreaanse cinema.

Still uit 'OKJA' Beeld rv

Maar melodrama is een heel flexibel genre, of juister nog: het genre is een vorm van oploskoffie. De narratieve structuur en de technieken van het melodrama laten zich makkelijk versmelten met de meeste genres. Het melodrama verschuilt zich daardoor vaak achter die andere genres, maar is bij nader inzien de motor van veel films. Shutter Island een thriller? Interstellar een sciencefictionfilm? El laberinto del fauno een brok fantasy? Jazeker, maar elk van deze drie is, als je diep genoeg wilt kijken, ook en vooral een melodrama.

Sluitsteen

De sluitsteen van een melodrama is het oxymoron. Simpel gesteld: als er een happy ending is, dan moet er ook nog iets verschrikkelijks gebeuren. Melodrama’s eindigen dus nooit onversneden positief of negatief. Opvallend is dat Bong in zijn jongste twee films weliswaar eerst vrijelijk met melodramatische elementen jongleert en vervolgens het oxymoron afwijst. Nog een reden waarom Snowpiercer of Okja niet het niveau van de vorige films haalt. Dat ze zelfs zonder sluitsteen overeind blijven en het merendeel van de concurrentie het nakijken geven, zegt alles over de intrinsieke klasse van Bong Joon-ho.

Lees ook onze recensie: 'Okja': 'E.T.' met meer varkensdrek

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234