Zondag 13/10/2019

Televisie

Waarom 'De Slimste Mens ter Wereld' zo grappig blijft

rv Beeld Orestes Laurent

De tanden van Erik Van Looy zullen weer geel en scheef zijn, en de kritiek op de aangebrande moppen zal opnieuw niet mals zijn. Toch zult u vanaf maandag weer massaal kijken naar De slimste mens ter wereld. Zegt de jury: ‘Wie amuseert zich niet in een bruine kroeg?’

“Erik. Je bent een lelijk man zonder talent of succes.” (bulderlach)

Jury 'Slimste mens' in 2025

Je kunt geen grap bedenken over het moppenniveau in De slimste mens ter wereld, of comedian Xander De Rycke heeft hem al getweet. Dus besparen we onszelf de moeite. De Rycke, Vlaanderens scherpste tv-criticus, omschreef de populaire quiz met Erik Van Looy reeds in 2016 als “BV’s die we te veel zien met moppen die we te veel horen”. Vandaag is hij lang niet de enige die kritiek uit. Het gemor over het gescherts in De slimste mens zwelt ieder seizoen aan: de grappen zouden te belegen zijn, te plat, te flauw, te seksistisch, te goedkoop. Kort samengevat: te slecht. 

Toch schurken de kijkcijfers seizoen na seizoen tegen het miljoen aan. Op VIER, godbetert! Als we gokkers waren, zouden we ons lief erop durven te verwedden dat dat vanaf maandag niet anders zal zijn. Hoe komt het dat 900.000 kijkers schijnbaar nog altijd gieren met grollen over de tanden van Van Looy en niet spontaan wegzappen elke keer Jeroom zijn vrouw vermeldt? Wat is het geheim van de humor van
De slimste mens? We vroegen het, voor de verandering, niet aan de critici, maar aan de mannen (en occasionele vrouw) die verantwoordelijk zijn voor al die gein: de juryleden. 

“We doen wat er van ons wordt verwacht op dat uur van de avond”, zegt De ideale wereld-presentator Jan Jaap van der Wal, die voor het tweede jaar op rij in het jurybakje van De slimste mens kruipt. “Ambiance maken, voor comic relief zorgen.” Zelf doet hij dat naar eigen zeggen onder meer door kandidaten “lieflijk te roosteren”. Zoals toen de 23-jarige Equal Idiots-frontman Thibault Christiaensen vorig jaar voor de vijfde keer terugkwam: ‘Fijn zeker voor je moeder, dat ze geen crèche hoeft te betalen?’ 

Erik Van Looy. Beeld RV

Niet zo grappige acteurs

Tooghumor, wordt wel eens smalend gezegd. Jurylid Stefaan Degand beschouwt het als een compliment: “Wie amuseert zich niet in een bruine kroeg?” Pedro Elias, jarenlang drijvende kracht achter de schermen en dit jaar gastjurylid, omschrijft de lollen en luimen liever als ‘eclectisch’. “Zeggen dat ik met alle grappen kan lachen, zou te sympathiek zijn. Maar dat is gezien de variatie en complementaire juryduo’s ook niet erg.” 

Van de absurde Marc-Marie Huijbregts tot de, euh, eerder rechttoe rechtaan Karen Damen, van de gedichten van Degand (‘Ave Evi, jouw bambibruine blik vergroent elk dof sprietje prairie­gras’) tot de ‘Danira, zullen we neuken?’-tussenkomsten van Herman Brusselmans: voor elk is er wat wils. Elias: “Zelf ben ik vooral onvoorwaardelijk fan van de witzen van een Jonas, Jeroom en Jan Jaap. Welk ander humorprogramma – want in die richting is de quiz wel geëvolueerd – verzamelt zo veel geniale grappigaards?”  

Al zijn er volgens Guy Mortier wel degelijk gradaties. Het uithangbord van
Humo zetelde twee jaar in de jury. Toen had hij er genoeg van. “De formule van De slimste mens is nagenoeg onverslijtbaar, als je het goed doet. In de loop van de jaren zijn er wisselende redacties geweest en dat voelde je: het was niet altijd goed. Maar de belangrijkste factor is toch hoe goed de juryleden zelf zijn.” Daar zit volgens Mortier een “groot verschil” op. “Jeroom en Jonas zijn de absolute top wat mij betreft: die duiken nooit onder een hoog niveau.”

Als zij in de jury zitten, tracht hij altijd te kijken. Jan Jaap en Marc-Marie vindt hij ook geestig: “Die zijn ‘natuurleuk’.”

“Want het is niet omdat een acteur of actrice in een komische serie mee­speelt, dat hij of zij zelf ook grappig is. Je ziet dat sommige jury­leden te hard blijven steken in hun voorbereiding, te zeer een rol spelen. Nu ja, als je het vergelijkt met de jaargangen waarin Marc Reynebeau en Rik Torfs – op zich best geestige mensen – voor eenmans­jury moesten spelen: dat vond ik nauwelijks om aan te zien. Die wogen als een enorme kassei op het programma. Wat dat betreft was het een gouden greep om voor meervoudige jury’s te kiezen.”

Spiekbriefjes

Voorbereiding: het onvertogen woord is gevallen. Het is een publiek geheim dat een groot deel van de grappen vooraf worden bedacht, uitgeschreven en gescript door de redactie van het programma. Of dacht u echt dat het pure improvisatie is als Erik Van Looy aan Jeroom vraagt of hij een dubbelganger heeft? En Jeroom zijn antwoord (‘nee, anders had die hier wel gezeten’) spontaan uit zijn mouw schudt?

Zelfs in de tijd dat Mark Eyskens nog als jurylid mocht opdraven, werden de fratsen al op voorhand bedisseld. “We kwamen telkens een uurtje vroeger samen om de vragen te overlopen”, herinnert de minister van Staat. “Daarbij werden ook telkens al moppen gesuggereerd. Maar we hadden wel altijd de vrijheid om die suggesties al dan niet mee te nemen. De moppen werden daarna vanbuiten geleerd. Ik had het soms toch lastig met grappen die te vulgair, te laag-bij-de-gronds waren. Toilethumor. Maar die moest ik dan niet gebruiken.”

Herman Brusselmans en Jeroom. Beeld rv

Sommigen zoals Degand vertikken het om zich leukigheden te laten influisteren. “Ik hou niet van getelefoneerde grappen. Ik vind dat zelf niet geestig, laat staan grappig. Ik doe mijn eigen ding: ontregelen. Sommige kandidaten zitten echt van de stress in zo’n voorverpakt vacuüm. Ik doe dan lekker druk, haal zo veel surrealistische onnozelheden boven dat ze niet meer weten waar hun hoofd staat. Hoe meer ik alles uit de hand kan doen lopen, hoe beter. Dan gebeurt er iets. Veel spannender dan de zoveelste Maggie De Block-grap of sneer over de tanden van Erik Van Looy.”

Degand leest zelfs de vragen niet vooraf. “Dat verprutst de verbeelding. Anderen doen dat wel. Dat mag natuurlijk; iedereen doet wat hij of zij wil, maar ik vind dat lui. (lacht) Ik haal mijn inspiratie uit het moment, de mensen die er zitten.” Hoogstens googelt hij de kandidaten even. “Eén van de leukste afleveringen was met Marc-Marie. We hadden elkaar vooraf zelfs niet gesproken, laat staan iets afgesproken. Maar we zaten meteen op dezelfde absurde golflengte.”

Mortier, een notoire perfectionist, hield er wel spiekbriefjes op na. “Omdat het anders ongelooflijk moeilijk is. Probeer daar maar eens blanco te gaan zitten, alles op je af te laten komen en toch constant te scoren. Een beetje voorbereiding geeft je zelfvertrouwen. En als je je goed voelt, gaat het improviseren ook meteen een stuk makkelijker. Enfin, bij mij toch.”

Ook Herman Brusselmans, die dit jaar zijn herintrede doet als jurylid, gaat nooit naar de opnames zonder voorbereiding. “Ik heb dat houvast nodig. Ik ben een schrijver, geen acteur. Als ik de vragen en items krijg, probeer ik bij alles iets te schrijven. Daar ben ik voor iedere opname toch altijd een paar uur mee bezig. Erik weet ook dat hij me bij 90 procent van de vragen iets kan vragen. Dat is vooraf afgesproken.”

Groentje Barbara Sarafian combineert goed luisteren op het moment zelf met gesuggereerde geintjes. “Maar alleen deze waarbij ik denk: wauw, dat is er echt eentje voor Sarafian. Het soort ongemakkelijke opmerkingen waarbij iedereen denkt: meent ze dat nu? Ze moeten mij geen verhaaltjes of mopjes laten vertellen”, zegt de actrice, die vorig seizoen als deelneemster op de lachspieren werkte met haar droge ‘fuck off’.

Schenen schoppen

Sarafian en Karen Damen zijn de enige vrouwen van het jurystel, in een programma waar dijenkletsers als ‘Weet je, als ik Bill uit Thuis hier zo tussen die twee zwarte vrouwen zie zitten, krijg ik goesting in Oreo’s’ en ‘Wie worsten koopt of met blondjes trouwt, weet nooit wat daar is ingedouwd’ op hinnikend gelach worden onthaald. Maar Sarafian voelt zich niet geroepen om als ‘vrouwelijk tegenwicht’ te dienen. “Mannen- of vrouwenhumor: ik zie weinig verschil. Ik kan moeilijk moppen maken over een piet die ik niet heb, maar verder?” 

Zelf stoort ze zich niet aan vrouwenmoppen in De slimste mens. “Het is snoezige bluf. Eerder satire, in mijn ogen. Meta­humor over wat leeft in de maatschappij. Zowat elke grap van Jeroom is zeker al in gedachten geschoten bij een mens. Jeroom weerspiegelt op zijn nu al legendarische manier wat menselijke gedachten kunnen zijn. Hoe scheef ook.” 

Net dat omstreden kantje is volgens velen net het geheim dat er na al die seizoenen nog steeds zo veel mensen op het programma afstemmen. Of zoals professor Johan Verberckmoes, expert in humorstudies aan de KU Leuven, zegt: “Een deel van de aantrekkingskracht zit hem in het schenen schoppen. Veel andere humorprogramma’s die niet choqueerden, zijn een roemloze dood gestorven.” Ook de tv-presentator die zichzelf ruiterlijk belachelijk maakt, is een beproefd succesrecept: “Zo voel je je als toeschouwer even superieur.”

‘Ik houd van horror, maar ik ben toch blij dat Linda De Win weg is’, liet Mortier in 2010 als jurylid optekenen. Alsook: ‘Sien Eggers is een echte vroedvrouw. Jij kan toch goed wroeten in bed, Sien? Dat hoor ik toch van alle andere juryleden.’ Moppen waar hij zich in #MeToo-tijden ook nog aan zou wagen? “Ahum! Als je ze zo uit hun context haalt, zou ik zeggen: dat zijn vooral flauwe moppen. Maar met #MeToo heeft het weinig te maken. Nu zal ik weleens grappen hebben gemaakt die ik nu niet meer zou maken, want de tijden zijn echt wel enorm veranderd. Maar ik ging er altijd vanuit: die mensen kennen mij wel, ze weten wel hoe ik het bedoel. Het zou trouwens doodjammer zijn als niemand nu nog een grap over een vrouw zou durven maken. Mijn God! Godin, bedoel ik natuurlijk.”

Jan Jaap van der Wal. Beeld SBS

Brusselmans, ongekroonde koning van de ‘achterwaarts in de poes naaien’-grappen, heeft al twee opnames achter de rug voor het nieuwe seizoen. “Na de eerste opname heb ik toch het signaal gekregen dat we nu in #MeToo-tijden leven en dat moppen in die sfeer wat moeilijker liggen. Dat is geen probleem voor mij; het is gewoon een kwestie van aanpassen. Op televisie kijken honderdduizenden mensen, ook kinderen. Dus snap ik wel dat de zender dat vraagt. Nu, ik zit daar ook voor het publiek in de zaal. Daar zit 200 à 300 man en die wil ik entertainen. En je weet dat er achteraf toch wordt geknipt.”

Oprechte plezier

Nog zo’n publiek geheim: de aflevering die u straks op televisie ziet, is slechts een fractie van het opgenomen materiaal in de studio. Nog niet de helft, om precies te zijn. In het eerste uur wordt het humorgedeelte opgenomen, daarna is het bittere ernst, wordt er om de knikkers gespeeld en “moet je als jurylid vooral weten wanneer je je bek moet houden”, zegt Van der Wal. 

Doordat er een livepubliek is, merk je volgens de Nederlandse comedian ook meteen wat werkt en wat niet. Op de man spelen, werkt alvast niet, moest hij aan den lijve ondervinden. Hoe tandeloos de beet ook mag zijn. Toen hij een grap maakte over Dan Karaty, Amerikaans jurylid in de VTM-show Belgium’s Got Talent, en bij uitbreiding over zichzelf: namelijk dat buitenlanders zich niet te moeien hadden in Belgische programma’s, werd dat niet bepaald op gelach onthaald.

Zelfs publiekslieveling Jonas Geirnaert zag zich na een kleine media­rel genoodzaakt zich te excuseren voor een grap over de zuurgooier in de Delhaize. Marc Reynebeau, die als eerste in de jury zetelde toen de jury nog echt een jury was, heeft naar eigen zeggen nooit te mopperen gehad over vrijheid. Rik Daems, die voor een foto languit op de trappen voor zijn villa had geposeerd om het te hebben over het sociaal profitariaat, werd een running gag. Niet naar de zin van Daems, “die toen Wouter Vandenhaute heeft gecontacteerd om te vragen of dat niet wat minder kon. Maar ik heb er geen verbod op gekregen. Ik ben er wel mee gestopt omdat het op was”, zegt Reynebeau.

Hij stopte ook na vier seizoenen als jurylid: te veel werk, te weinig amusement. “Alle soorten grappen waren al eens gepasseerd. Ik dreigde mezelf te herhalen. Er was ook een type grappen die ik niet wilde maken. Ik zou niet zo ver gaan als de jury nu. Als ouwe sok stel ik vast dat het in mijn tijd toch anders was. Het soort humor is erg veranderd. Ik zou nu ook niet meer in de jury passen. Dat zijn bijna allemaal professionele grappenmakers die daar veel bedrevener in zijn dan ik. Ik zou een miscast zijn.”

Sarafian heeft voor zichzelf een paar grondregels: geen leute maken over natuurrampen, zwaar menselijk leed en de doden. Of het moest Hitler zijn. Maar volgens de actrice zit de aanhoudende populariteit van De slimste mens hem net in het “oprechte plezier dat van het scherm spat”. “Die opnamestudio is echt een arena. Het is puur theater, met het publiek als gangmaker.” Ook volgens Pedro Elias kan alles, “of toch heel veel, net omdat de quiz een warm deken is waar de kijker mee onder wordt getrokken.”

Een analyse die volgens humorexpert Verberckmoes weleens zou kunnen kloppen. Die volledig past in de theorie van de  ‘onmiddellijke herkenbaarheid en vertrouwdheid’. “Een experiment bij studenten onder elkaar, waarbij de humor in hun gesprekken werd gemeten, toont aan dat ze het hardst moesten lachen om de flauwste dingen. Gewoon omdat ze in een vertrouwde, intieme context worden verteld. Ook bij De slimste mens is er zo’n geconstrueerd sfeertje van vertrouwdheid, die doorgetrokken wordt tot in de huiskamer. In zo’n sfeer passeren dingen veel makkelijker die je anders hopeloos voorspelbaar en totaal niet grappig zou vinden.” 

De slimste mens ter wereld, maandag 15/10 om 21.40 uur op VIER.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234