Zaterdag 11/07/2020

Expo

Waar is ons koloniaal verleden naartoe?

Koning Leopold II kreeg in 1885 Kongo-Vrijstaat in handen en droeg dit gebied in 1908 over aan de Belgische staat. Beeld Photo News

In Nederland en Duitsland lopen momenteel tentoonstellingen over de koloniale geschiedenis van de twee voormalige mogendheden. Waarom is er nu niets van die aard in België? Geduld: het is op komst. 

"Apartheid", het is een van de weinige Afrikaanse woorden die je in zowat elke taal aantreft. Het staat wereldwijd synoniem voor racisme en onderdrukking. Hoe vertel je dan het verhaal van hoe dat systeem tot stand gekomen is, als je er zelf van aan de basis ligt? In het Amsterdamse Rijksmuseum doet men nu met 'Goede Hoop. Zuid-Afrika en Nederland vanaf 1600' een poging om het Nederlandse koloniale verleden in Zuid-Afrika op een zo sereen mogelijke manier te vertellen. Te zien zijn ongeveer 300 objecten vanuit de tijd dat de eerste VOC-zeevaarders voet aan wal zetten in wat we later Zuid-Afrika zijn gaan noemen, tot nu. 

Het dilemma waar het Rijksmuseum drie jaar mee geworsteld heeft: hoe zorg je ervoor dat 'Goede Hoop' alle kanten laat zien zonder belerend of moralistisch te worden? En hoe laat je de stem van de Afrikanen aan het woord, terwijl zij geen schrift hadden om hun geschiedenis mee neer te schrijven? 

"Door citaten uit dagboeken en journalen van Nederlanders van de oorspronkelijke inwoners te laten zien, maar ook citaten van bannelingen en tot slaaf gemaakte Aziaten die door Nederlanders naar Zuid-Afrika gebracht zijn", vertelt Martine Gosselink, hoofd van de afdeling Geschiedenis van het Rijksmuseum. "Boven een portret van Jan van Riebeeck, de eerste Nederlander die in Zuid-Afrika een vestiging stichtte staat: 'Pas wel op, uw land zal vol oorlog wezen'. Een citaat van zijn Afrikaanse dienstmeisje."

Ontroerd en aangedaan

De reacties, die Gosselink zelf bij haar rondleidingen heeft gekregen, zijn al erg positief geweest. "De mensen zijn ontroerd en aangedaan. Vaak krijg ik te horen dat ze zich schamen dat ze hier nauwelijks iets over weten. En daar gaat het net om: we zijn niet verantwoordelijk voor ons verleden, maar we moeten ons wel bewust zijn welke impact dat heeft. Vandaag leeft de koloniale tijd en de apartheid nog steeds door in Zuid-Afrika."

Hoewel er nauwe contacten zijn met Zuid-Afrikaanse musea, zijn er nog geen plannen om de tentoonstelling naar daar over te brengen. "Dat zou erg veel geld kosten", zegt Gosselink. "Ik weet ook niet of het zinvol is om dit nu te doen, veel Zuid-Afrikanen willen net helemaal af van het koloniaal verleden." 

Duitsland

Ook in Duitsland loopt er een tentoonstelling over het "Deutscher Kolonialismus" in het Historisches Museum in Berlijn. Tot aan de Eerste Wereldoorlog beschikte het land over verschillende kolonies in Afrika. "Hoewel het Duitse Rijk een van de grote koloniale machten was binnen Europa, heeft het koloniale verleden pas de laatste jaren enige aandacht van betekenis gekregen binnen het publieke bewustzijn", staat er in de brochure van het museum. 

Behalve de lokale allianties die de Duitsers aangingen en het "routinegebruik van geweld" onderzoekt deze expo nog hoe de koloniale oorlog in Namibië verzandde in een genocide. De Duitse regering voert overigens onderhandelingen met twee Namibische stammen, de Herero en de Nama, over een verontschuldiging en eventuele herstelbetalingen.  De volkerenmoord, die duurde van 1904 tot 1908,  kostte het leven aan 65.000 tot 85.000 Herero en ongeveer 10.000 Nama.

Een beeld van de tentoonstelling 'Deutscher Kolonialismus' in het Deutsches Historisches Museum.Beeld Deutches Historisches Museum

Tervuren

En hoe zit het dan in België? Waarom hebben wij geen tentoonstelling die ons eigen koloniaal verleden belicht? Die is in aantocht, zo blijkt. Wanneer het Afrikamuseum in Tervuren volgend jaar de deuren weer opent, zal er flink wat aandacht zijn voor de Belgische koloniale geschiedenis. En dat is nodig, want momenteel krijgt dit stuk verleden in geen enkel Belgisch museum enige ruimte.   

"Onze permanente tentoonstelling was eigenlijk onveranderd gebleven sinds de jaren 50", zegt Guido Grysseels, de directeur van het Afrikamuseum. "In het vernieuwde museum zullen we de geschiedenis van Congo tonen, ook voordat het gekoloniseerd werd door ons land. Wij denken steeds dat er voor de reizen van de Britse ontdekkingsreiziger Stanley niets gebeurde in Congo, maar dat klopt dus niet."

De collectie van het Afrikamuseum in Tervuren voor de renovatiewerken. Beeld Tim Dirven

Concreet zal het museum het koloniale luik opdelen in vier delen: Congo voor Stanley, Kongo-Vrijstaat, Congo van 1908 tot 1960 en tenslotte: de onafhankelijkheidsstrijd en wat er nadien gebeurd is. Net als de andere musea wil het Afrikamuseum zo op een kritische manier de dialoog voeren met het verleden en nagaan in hoeverre het kolonialisme heeft bijgedragen tot de globalisering en de maatschappelijke problemen rond racisme van vandaag, vertelt Grysseels.  En begin volgend jaar wil het museum ook een Staten Generaal organiseren, waarbij er publiek nagedacht wordt over die periode. 

"De renovatie van het museum met daarbij de aandacht voor onze koloniale geschiedenis komt voort uit een algemene discussie die in dit land is uitgebarsten rond 2005", zegt Grysseels. "Wij waren toen eigenlijk pioniers op dat vlak, terwijl in veel Europese landen dit deel van de geschiedenis nog steeds gemeden wordt."