Dinsdag 02/03/2021

ExpoRoy Lichtenstein

Vuurwerk in blauw, rood en geel: expo Roy Lichtenstein doet het BAM in Bergen knallen

'CRAK!', 1963. Beeld Estate of Roy Lichtenstein / SABAM 2020
'CRAK!', 1963.Beeld Estate of Roy Lichtenstein / SABAM 2020

De popart van Roy Lichtenstein is haast even invloedrijk en alomtegenwoordig als die van Andy Warhol. In Bergen loopt een grote overzichtstentoonstelling die de rijkdom van zijn werk toont. Nu er een verbod op vuurwerk geldt, is deze expo misschien een alternatief.

BAM, het klinkt als een van de klanknabootsingen van een dreun of oplawaai (KAPOW! WHAAM!) uit het werk van Roy Lichtenstein, maar het is vooral ook de naam van het museum voor schone kunsten in Bergen. Het BAM is gespecialiseerd in kunst uit de jaren 60 en 70, of zoals het officieel heet: ‘kunst op het snijvlak van moderniteit en postmoderniteit, cultuur en tegencultuur’. Om die reden konden we er de laatste jaren mooie tentoonstellingen zien van Keith Haring, Andy Warhol of Niki de Saint-Phalle en nu dus: Roy Lichtenstein.

Niet veel kunstenaars zijn tegelijkertijd zo bekend en onbekend als Roy Lichtenstein. Zijn werk is diep doorgedrongen in de populaire cultuur. Iedereen kent wel de zwijmelende vrouwenfiguren met hun melancholische tekstballonnetjes, of de ratelende machinegeweren die recht uit strips overgenomen lijken. Maar als deze tentoonstelling ergens in slaagt, dan is het wel tonen dat het oeuvre van Roy Lichtenstein veel rijker is dan dat.

De tentoonstelling opent met vroeg en erg fris werk, dat al veel elementen van zijn latere kunst bevat. We zien Lichtenstein Amerikaanse thema’s (zoals cowboys en indianen) behandelen in een Europese schilderstijl, geïnspireerd door Picasso en Paul Klee. Sommige van die werken heeft hij nog live in Europa kunnen zien, toen hij in Europa gestationeerd was tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij moest er kaarten tekenen en stripplaten vergroten voor de legerkrant. In zijn vrije tijd bezocht hij musea.

Mickey en Donald

In de jaren daarna (en in termen van de tentoonstelling: de zaal daarnaast) blijft de focus op de Amerikaanse thema’s. In 1961 tekent hij zijn eerste echte popart-schilderij: Look Mickey, met Mickey Mouse en Donald Duck in de typerende kleuren en uitgepuurde lijnen. Voor Lichtenstein is het een logische stap: van de Amerikaanse geschiedenis naar Mickey Mouse. Zijn zoektocht is die naar de Amerikaanse visuele cultuur en voor hem zijn cartoons daarvan een van de belangrijkste uitingen.

In de jaren zestig verovert Amerika de wereld als motor van de consumptiecultuur en dat heeft zijn weerslag op de kunsten. Lichtenstein neemt deel aan de groepstentoonstelling The American Supermarket, met onder anderen Andy Warhol. Hij maakt kenmerkende popart-werken zoals Hotdog, een hotdog in email om de industriële feel te versterken, en ook een boodschappentas met daarop een zeefdruk van een Thanksgiving-kalkoen, beide op en top Amerikaans.

Roy Lichtenstein in Mons. Beeld Ville de Mons / Oswald Tlr
Roy Lichtenstein in Mons.Beeld Ville de Mons / Oswald Tlr

Niet veel later maakt hij zijn bekendste werken: de vrouwenfiguren die steevast in gedachten verzonken of aan existentiële twijfels overgeleverd zijn, en hun ‘mannelijke’ tegenhangers: de gewelddadige beelden van ratelende machinegeweren of gevechtspiloten. Beide zijn bewust clichés: de gewelddadige man en passieve vrouw. Het cliché is dan ook een centraal begrip in Lichtensteins werk, zowel in de zin van overbekende dooddoener als in de betekenis van drukplaat. Ook al maakte hij deze werken in een tijdspanne van een klein decennium, het is het werk waar hij eeuwig mee geassocieerd zal worden.

Gaandeweg probeert Lichtenstein om alle expressie uit zijn werk te bannen. Hij gaat schilderen als een drukpers. Net zoals Warhol wil hij werk maken dat door een machine gemaakt lijkt. In Lichtensteins woorden: “Ik wil de sporen van tussenkomst van mijn handen verbergen.” Zo ontstaat zijn o zo herkenbare taal: de kenmerkende Ben Day-stippen, alsook de heldere industriële basiskleuren en de dikke zwarte contourlijnen, zo typerend voor het soort drukwerk van comics.

Hij legt in zijn atelier notaboekjes aan waarin hij foto’s en afbeeldingen uit comics, reclamedrukwerk of tijdschriften verzamelt om ze later op doek naar zijn eigen beeldtaal te ‘vertalen’. Dat hij enkel naar tweedimensionale bronnen werkt, is daarbij essentieel. Lichtenstein: “Al mijn onderwerpen zijn tweedimensionaal of afgeleid van tweedimensionale bronnen. Als ze een kamer voorstellen, is het een beeld van een kamer dat ik in een telefoonboekadvertentie heb gevonden.” Zijn werk is dan ook één lange bespiegeling over kunst en haar essentie. Lichtenstein: “Ik wilde altijd al het onderscheid weten tussen een streep die kunst is en één die geen kunst is.”

null Beeld Ville de Mons / Oswald Tlr
Beeld Ville de Mons / Oswald Tlr

De expo is mooi en helder opgebouwd. In verschillende zalen zien we een en ander thematisch gegroepeerd: de landschappen, de interieurs, vrouwenfiguren, abstract werk of het werk dat hij maakte met de meesters van de 20ste eeuw als onderwerp. Het doet de leesbaarheid goed en toont de verscheidenheid en rijkdom van het oeuvre. We ontdekken hoe Lichtenstein een leven lang heeft geëxperimenteerd met diverse materialen (vinyl, email, brons, plexiglas, vilt...) en technieken (lithografie, zeefdruk, gravure...). 

Hoogtepunten van zijn experimenteerdrang zijn de landschappen, waarbij hij zelfs verschillende technieken toepaste binnen één werk. Adembenemend zijn de werken in rowlux, een soort glanzend papier, volgens Lichtenstein ‘perfect om lucht en water af te beelden’ omdat het zo goed beweging en verandering suggereert. Ook prachtig zijn de sculpturen, die naadloos in zijn oeuvre passen en die eens te meer aantonen wat een meester-ambachtsman Lichtenstein was. Het is kortom hoogtepunt na hoogtepunt, vuurwerk in rood, blauw en geel in elke zaal. Een stralende Sunrise die zich in donkere tijden aan de horizon aftekent. 

Roy Lichtenstein – Visions Multiples, van 31/10 tot 18/04 in BAM, Bergen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234