Zaterdag 16/11/2019

Recensie

'Vrije val': genadeloze pageturner, vol explosieve materie in een tijdperk van burn-outs

. Beeld Thinkstock

Je kunt de straten plaveien met literaire thrillers, waarvan ­­ het ‘literaire’ aspect vaak slechts bijzaak is. Maar bij de Franse voormalige Goncourt-winnaar Pierre Lemaîtr ligt dat anders. In Vrije val sleurt hij ons mee in de fanatieke jacht van een uitgerangeerde hr-manager naar werk en eerherstel.

Het is een heel courante spreidstand in de Franse literatuur: auteurs die naast hun ‘gewone’ romans ook gesofisticeerde misdaadliteratuur afleveren, vaak met sterk maatschappelijke weerhaakjes. In de fameuze Série Noire van uitgeverij Gallimard zijn daarvan talloze pareltjes te vinden. En kijk naar figuren als Philippe Djian: zijn hard-boiled romans hebben altijd zijn andere werk overvleugeld. De Franse lezer heeft het genre van de ‘polar’ altijd dicht aan het hart gedrukt. Misschien omdat Frankrijk een van de bakermatten is van de misdaadroman met criminoloog Eugène-François Vidocq en de dief en gentleman Arsène Lupin.

Ook de Franse schrijver Pierre Lemaître wedt op dubbele paarden – en kaapt prijzen weg op beide fronten. Opgeleid als psycholoog maakte Lemaître pas op zijn vijfenvijftigste zijn debuut, nadat hij jarenlang literatuur en cultuur doceerde in het volwassenenonderwijs en bij de vleet uitgeversafwijzingen verzamelde. Maar na Travail soigné (2006) – met een gloedvolle hommage aan zijn helden Bret Easton Ellis en James Ellroy – werden zijn scherpe detectiveromans en krimi’s omarmd. Vooral de reeks rond de Parijse commissaris Camille Verhoeven bezorgde Lemaître een hondstrouw publiek.

In 2013 toverde Lemaître met Au revoir là-haut ook een spannende WO I-roman uit zijn hoed, waarin drie overlevenden van de Grote Oorlog munt slaan uit alle oorlogsmisère. Tot zijn eigen verbazing ontving Lemaître voor het boek de Prix Goncourt, Frankrijks hoogste literatuuronderscheiding. Sindsdien is de belangstelling voor zijn oeuvre alleen maar hoger opgelaaid. In de Lage Landen halen zijn thrillers soms de kaap van de 65.000 exemplaren. Lemaître zelf schuwt de sociale dimensie niet. Hij trok bij de Franse presidentsverkiezingen openlijk de kaart van de extreem-linkse presidentskandidaat Jean-Luc Mélenchon.

Cynisme

Nu is ook Cadres Noirs (Vrije val) uit 2010 heropgevist, een beklemmende psychologische ­thriller. Lemaître loodst ons binnen in een universum van rücksichtslose managers en neemt de mores van het bedrijfsleven op de korrel. Het is een potige roman waarin het lot van uitgerangeerde oudere werknemers, vermalen door het systeem én vervangen door jong ambitieus grut, met cynisme en zwarte humor wordt belicht.

Dat Lemaître destijds ging lopen met de Prix du Polar Européen verwondert niet. Vrije val overdondert en is uiterst snedig geschreven, al flirt hij wel eens met de grens van de geloofwaardigheid.

Hoofdfiguur Alain Delambre is 57 jaar. Hij heeft de grootste moeite om de touwtjes aan elkaar te knopen. Vier jaar geleden werd de temperamentvolle kerel weggesluisd als gewaardeerd hr-manager bij een sieradenfabrikant, nadat zijn onderneming met een Belgisch bedrijf fusioneerde. Delambre, zelf ooit medeverantwoordelijk voor een sanering, behoort nu zelf tot het uitschot van de arbeidsmarkt. Om zijn gezin boven water te houden is hij veroordeeld tot zouteloze jobs, zoals onder meer een ochtendbaantje als inpakker van apothekersspullen. Goed voor 550 euro in de maand, hooguit. “Naarmate mijn inkomsten in de afgelopen vier jaar opdroogden, heeft mijn psychische toestand zich ontwikkeld van ongeloof naar onzekerheid, toen naar schuldgevoel en uiteindelijk naar verontwaardiging. Vandaag ben ik woedend”, stel hij vast.

Driftbuien en frustraties hopen zich op. Tot Alain een kopstoot uitdeelt aan zijn pas bevorderde Turkse overste, nadat die hem een schop onder de kont gaf. Wat hem een ontslag op staande voet oplevert. Een proces hangt als een zwaard van Damocles boven zijn hoofd. Toch blijft Alain – daarbij gesteund door zijn tedere en geduldige echtgenote Nicole – zich vastklampen aan elke strohalm.

Zijn arbeidsconsulent constateert lucide “dat ik het idee heb opgegeven dat ik een baan zal vinden, maar dat ik het zoeken zelf niet heb opgegeven.”

De thriller komt helemaal onder stoom wanneer Alain een welluidende advertentie onder ogen komt voor hr-assistent bij een groot bedrijf. Nu of nooit, voelt hij de situatie aan. De job lijkt hem op het lijf geschreven, “het is mijn professionele portret ten voeten uit.” Nadat hij door de eerste rondes geraakt, is de radeloze man bereid tot het uiterste te gaan om de baan te grijpen. Om opduikende ethische dilemma’s maalt hij niet. Het bedrijf stelt als proef immers een morbide simulatierollenspel voor, waarin een aantal leidinggevenden worden gegijzeld, om zo hun stressbestendigheid te testen en na te gaan of ze trouw blijven aan de waarden van petroleumbedrijf Exyall-Europe. Alain zal met andere woorden “getest [worden] op zijn vermogen anderen te testen.”

Beeld RV

Ironie van de zaak: “Nog voordat we worden aangesteld, zullen we de minder goed presterende zittende leidinggevenden zo ongeveer aan de dijk kunnen zetten. De komenden creëren de gaanden. Het kapitalisme heeft zojuist het perpetuum mobile uitgevonden.”

Zelfdestructie

Maar Nicole steigert. Ze vindt de competitie totaal ongepast. Het drijft hen uit elkaar. Alain heeft vooral het herwinnen van zijn eigen trots op het oog. Hij zal zich bewijzen, coûte que coûte, en schakelt zelfs een privédetective in om zijn ‘zaak’ voor te bereiden. Hij neemt zijn gezin in het ootje, leent geld en beliegt zijn dochters. Lemaître beschrijft in stuwende hoofdstukken de tornado waarin de zelfdestructieve Alain terechtkomt én de escalatie van geweld. Met gewiekste perspectiefwisselingen – in het middengedeelte krijgt de kwaadaardige spelleider het woord – loert Lemaïtre in het brein van zowel de opgejaagde werkzoekende, de geknevelde kaderleden als de big boss. Terloops wordt het managersjargon uitgekleed. En Alain bedenkt: “Ik meet mijn plek op de ladder van het maatschappelijke nut af aan het aantal e-mails dat ik ontvang.”

Behendig spoort Lemaître ons aan tot identificatie met de beklagenswaardige maar ook rabiate Delambre, bij wie de stoppen doorslaan. Zo wordt deze roman veel dubbelzinniger dan op het eerste gezicht lijkt. Lemaître’s arbeidsmarktinferno doet zijdelings denken aan Laurent Cantets film L’emploi du temps. Lemaïtre drijft Alain tot de limiet. Dat hoort zo in zwarte fictie, vertelde hij daarover aan Le Parisien: “In een goede detective moet je het hoofdpersonage onder water duwen en hem pas weer laten bovenkomen wanneer hij bijna verdronken is.” Vrije val groeit uit tot een genadeloze pageturner, vol explosieve materie in een tijdperk van om zich heen grijpende burn-outs en op een zijspoor gedirigeerde oudere werknemers. Een waarschuwing is op zijn plaats: wie tijdens zijn betaald verlof dit harde boek leest en daarna weer aan de slag moet, zal dat wellicht met hangende schouders doen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234