Donderdag 22/08/2019

Theater

Vlaams theatergezelschap trapt op Britse tenen: een personage met beperking spelen is not done

‘TUESDAY’ van Studio ORKA. Beeld Phile Deprez

Bijna liep Studio ORKA de wereldpremière van zijn voorstelling TUESDAY mis op het prestigieuze Manchester International Festival (MIF). Dat een actrice zonder beperking een personage in een rolstoel speelt, vond de organisatie niet kunnen. Een uitwas van extreme politieke correctheid?

Martine Decroos van Studio ORKA wist even niet waar ze het had toen de mail uit Manchester binnenkwam. Drie weken voor de première vroeg het festival haar een van de centrale personages, vertolkt door actrice Ilse De Koe, radicaal te hertekenen tot een personage zonder beperking – óf te kiezen voor een acteur met een beperking. “Dit is een zeer, zeer omstreden kwestie in het Verenigd Koninkrijk en mensen hebben hierover zeer uitgesproken meningen.”

Aan de mail waren maanden van moeilijke gesprekken voorafgegaan waarin het ORKA-team ten gronde had kennisgemaakt met de gevoeligheden rond het tonen van mensen met een beperking (of van minderheidsgroepen tout court) op het podium. Terwijl in Vlaanderen de discussies over blackfacing en genderstereotypering pas sinds kort de mainstream media bereiken, lijkt de culturele sector in het Verenigd Koninkrijk lichtjaren voorop te liggen – of achterop, het is maar hoe je het bekijkt.

Kwestie van gezond verstand

Het idee dat personages met een beperking enkel kunnen worden vertolkt door acteurs met een beperking zou hier snel worden weggelachen – is de essentie van acteren niet net dat je iets speelt? –, maar in de nota van de zogeheten access coordinator, die in elk zichzelf respecterend Brits theater de krijtlijnen van het respect bewaakt, is het een evidentie. “Het is beledigend voor mensen met een beperking als acteurs zonder beperking personages met een beperking vertolken (het fenomeen heet cripping up, EC).”

In plaats van in een verdedigingskramp te schieten, besloot Decroos zich vast te bijten in de achterliggende gedachtegang. Ze stootte op een door pers, sector en publieke opinie breed gedragen opvatting dat een beperking niet als ‘metafoor’ mag worden ingezet, niet verbeeld mag worden door een acteur die niet weet hoe leven met een beperking is. 

Het tweede zwaarwegend argument is dat valide acteurs zo schaarse werkgelegenheid ontnemen aan een acteur met een beperking.

De in onze oren wat extreme consequentie is in de Angelsaksische landen common sense, leert een korte rondvraag bij Britse journalisten, die uitsluitend instemmende reacties oplevert. 

TUESDAY blijkt ook geen alleenstaand geval: in het verleden was er vaker ophef rond films en theaterstukken die zich schuldig maakten aan ‘cripping up’. De Vlaamse film Girl zou volgens sommigen zelfs zijn Oscarnominatie hebben mislopen omdat acteur Victor Polster geen echte transgender is.

Alle remmen dicht

Er is dus meer aan de hand dan het veto van één bestuurskamer. De hele discussie van tafel vegen als belachelijk kan volgens David Bauwens niet. Hij toert met zijn gezelschap Ontroerend Goed al twee decennia langs Britse en Amerikaanse theaters. 

“Je kunt enkel blij zijn dat het bewustzijn over wat minderheidsgroepen kwetst zo scherp staat”, zegt Bauwens. “In Vlaanderen staan we mijlenver achter. Alleen is de zoektocht naar de juiste omgangsvormen ook in het Verenigd Koninkrijk nog volop bezig en weet niemand wat de juiste aanpak is. Daardoor vermijden organisaties elk risico, ze trekken meteen alle remmen dicht.”

Uiteindelijk gaat de voorstelling TUESDAY ook niet over een meisje met een beperking, het is het levensverhaal van drie personages, waarbij elk van de drie op zijn eigen manier klappen krijgt te verwerken. 

Het was niet het argument van ‘artistieke vrijheid’, maar die dramaturgische argumentatie die Decroos koppig aanhield: het wegnemen van de rolstoel zou het stuk vervlakken.

Craquelé van Studio ORKA Beeld Phile Deprez

In de Angelsaksische benadering lijkt het politieke discours echter zwaarder te wegen dan het artistieke. Artistiek directeur John McGrath van het MIF reageert dat hij het onderscheid tussen beide ‘te simplistisch’ vindt. “De situatie van de persoon met beperking situeert zich onvermijdelijk ook in een politieke context, en die context maakt deel uit van het onderwerp.” 

Is de benadering van de Angelsaksische landen nu juist een teken van volwassenheid, of schuilt er een extreme angst voor conflict in? Feit is dat de kloof met de continentale theatersector diep is.

Compromis

Op de valreep bereikten ORKA en het Manchester International Festival een compromis. Afgelopen woensdag speelde Ilse De Koe in TUESDAY de rol van een meisje dat als kind in een rolstoel belandt, maar in een latere fase in haar leven opnieuw moeizaam leert te stappen. Op die manier representeerde ze niet langer een persoon met een beperking, maar iemand die gaandeweg herstelt.

De première verliep sereen, zonder protest van activistische groeperingen, iets waar het festival voor vreesde. 

McGrath reageert opgetogen. “We hebben het gevoel dat hier een positieve uitwisseling met het gezelschap heeft plaatsgevonden.” 

Uiteindelijk ziet ook Decroos de meerwaarde van het verhaal. “We betreuren dat we deze toegeving moesten doen, maar het compromis voelt aanvaardbaar. De winst zit voor mij in het feit dat we koppig zijn blijven praten over onze standpunten, waardoor er nu ten minste een discussie gaande is die de oppervlakkige wij-zij-meningen overstijgt.”

MIF loopt nog tot 21/7, mif.co.uk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden