Vrijdag 15/11/2019

Ultimas

Viviane De Muynck: "Ik ben misschien wel de Tina Turner van de Lage Landen"

Actrice Viviane De Muynck Beeld Bob Van Mol

De Ultima voor Algemene Culturele Verdienste is de derde carrièreprijs voor Viviane De Muynck (71) in drie jaar tijd. Al beschouwt de grande dame van de Belgische acteerwereld de award vooral als een bekroning voor het vak waaraan ze een groot deel van haar leven heeft gewijd. ‘Het theater is een gepassioneerde, maar veeleisende minnaar.’

"Ik ben toch niet te arrogant bezig, hè?” We zijn een uur ver in ons ge­sprek, wanneer Viviane De Muynck zelf even onder de indruk lijkt van wat ze allemaal bereikt heeft. Sinds de jaren 80 heeft ze een imposante loopbaan opgebouwd, die nog steeds nieuwe hoogtepunten bereikt. Het afgelopen jaar alleen al maakte ze op de scène indruk in Oorlog en terpentijn, de bejubelde bewerking die haar goede vriend Jan Lauwers maakte van Stefan Hertmans’ bestseller. Op het grote scherm beklijfde ze als Josée, de met verstomming geslagen moeder uit Tom Lanoyes Sprakeloos, verfilmd door Hilde Van Mieghem.

Ondertussen was ze ook nog te zien in
Vele hemels, de verfilming van Griet Op de Beecks succesroman, en in de lyrisch onthaalde tv-serie Tabula rasa. Wanneer we De Muynck ontmoeten, staat ze op het punt te vertrekken naar Frankrijk, voor de Franse tournee van GAZ: Pleidooi van een gedoemde moeder, een door Lanoye geschreven monoloog waarmee ze intussen al drie jaar op tournee is. Een week eerder is de Franse versie in première gegaan in Namen. Dat betekende: een nieuwe reeks interviews – “Op den duur heb je zoiets van: mannen, wat moet je nu nog weten?” – en een nieuwe reeks complimenten voor haar stem, la voix, zoals ze in de Franstalige wereld zeggen. “Ze vragen mij: ‘Hebt u altijd die rokersstem gehad?’ En dan antwoord ik: ‘Daar heb ik m’n hele leven aan gewerkt.’”

Actrice Viviane De Muynck Beeld Bob Van Mol

Ze lacht even, steekt een Davidoff-sigaret op. De zon verlicht haar woonkamer. Aan de muur hangt een prijs van de Acteursgilde (2017). Op het toilet, zo vertelt ze ons later, hangen er nog twee nominaties voor een Gouden Kalf, de prestigieuze Nederlandse Filmprijs. Andere bekroningen vonden nog geen plaats.

Nee, arrogant is De Muynck niet. Trots wel, op haar Ultima. Vereerd ook. “Ik zou liegen als ik zei dat die erkenning niet belangrijk was. Toen ik in 1987 als eerste Vlaamse actrice de Theo d’Or (belangrijke Nederlandse theaterprijs, red.) won voor mijn rol als Martha in Who’s Afraid of Virginia Woolf?, vond ik dat vooral belangrijk voor mijn ouders. Dat ze wisten: het is toch goed gekomen. Maar bovenal geeft zo’n onderscheiding je erkenning van mensen van wie je dat niet altijd verwacht. Die Ultima nu, dat had ik echt niet zien aankomen. Ik zat op een terras in Parijs – ik was daar om met Jan Lauwers een paar dagen aan Oor­log en terpentijn te werken – toen ik telefoon kreeg. Sven Gatz. Ik schrok me wezenloos. Van de hand gods geslagen. Totaal niet zien aankomen. Dit soort prijzen wordt meestal aan beeldend kunstenaars gegeven, aan mensen die zelf dingen ‘maken’. Daarom vind ik dit zo’n mooie erkenning voor het vak. Het is zo’n belangrijk, zo’n veeleisend vak, zeker als je er zo intens mee bezig bent. En daarom, in alle nederigheid, in alle emotionaliteit, voel ik mij zo ­vereerd.”

Rock chick

Aanvankelijk leek het lot voor Viviane De Muynck geen acteercarrière in gedachten te hebben. “Ik had al een heel leven achter mij, toen ik op het conservatorium van Brussel begon. Ik wilde nochtans altijd al acteren. Maar ja, het leven… . Mijn ouders zagen het niet zitten. De acteer­wereld werd toen nog met grote argwaan bekeken. En er was de vrees dat ik van acteren niet zou rondkomen.”

De passie was er wel al. De Muynck, die haar brood verdiende als directiesecretaresse, speelde al tien jaar amateurtheater. “In De bokken van Johan Boonen, bijvoorbeeld: een Agamemnon-bewerking, waarin ik Klytaimnestra speelde. Als je dan voor de eerste keer op de scène staat, weet je het: die macht om het publiek mee te nemen, dat is niet te beschrijven. Senne Rouffaer, die het stuk regisseerde, vroeg me toen: wat doe jij toch op een kantoor?”

Viviane de Muynck als Germaine in de Eén-reeks 'oud België'. Beeld BELGAIMAGE

Theatermaker Jan Decorte, toen docent aan het Brusselse Conservatorium, kwam kijken, op uitnodiging van Rouffaer. Hij vond er niets aan, en zei tegen de aspirant-actrice: als je bij mij komt studeren, moet je alles vergeten wat men je over acteren heeft verteld.

“Jan werd mijn mentor. Een van de eerste voorstellingen die we speelden, was een Griekse tragedie. In een monoloog moest ik de keizer uitleggen welke gruwelijkheden allemaal buiten de scène waren gebeurd. Ik vond dat ik dat goed deed, ik kende de rol, ik kende de tekst. Maar Jan zei: ‘Viviane, dit is het niet. Jij trekt de tekst aan als een handschoen, en ze past. Maar het boeit me niet.’ Ik ging voorbij aan het gevaar van de tekst. Ik dacht er niet over na.

“Ik heb het stuk dan helemaal opnieuw ingestudeerd, hier in deze kamer. De hele monoloog met een taperecorder opgenomen, en achteraf herbeluisterd. En dan wist ik wat hij bedoelde. Denken heeft tijd nodig. Ook in het echte leven: je hebt niet altijd ad rem een repliek klaar op wat iemand anders zegt. Het publiek moet dat voelen, dat denken, dat aarzelen. Jan heeft me geleerd risico’s te nemen.”

Leeuwin

De naam Jan Decorte – “geen gemakkelijke mens, maar hij is zo belangrijk geweest” – zal vaak vallen. Net zoals die van Jan Joris Lamers, het kloppend hart van Maatschappij Discordia, en Jan Lauwers, het brein van Needcompany. Maar het is bij Decorte dat het allemaal begon. “Van hem heb ik geleerd: als een regisseur je vraagt om iets zus of zo uit te spreken, vraag dan steeds: waarom? Ik zeg niet dat ik onfeilbaar ben. Ik heb kleine bijsturingen nodig. Maar ik vecht altijd voor mijn interpretatie, als een leeuwin. Als ik ongelijk heb, zal ik dat toegeven, maar daarvoor moeten ze wel hun best doen.” (lacht)

De term ‘diva’ valt dan ook veelvuldig in recensies, portretten en interviews van De Muynck. Niet altijd terecht, vindt Jan Lauwers – voor hem is ze vooral een rock chick. “Heb je mij gezien in zijn Isabella’s Room? Dat is pure rock-’n-roll. Eat your heart out, Mick Jagger! Ik heb ooit tegen iemand gezegd: ‘Ik heb meer rock-’n-roll in mijn pink dan sommige mannen in hun hele lijf.’ Ik ben misschien wel de Tina Turner van de Lage Landen.

In 'Met Man en Macht' . Beeld SBS

“Ik denk dat dat te maken heeft met… genadeloosheid. Ook in de manier waarop ik met mezelf omga: ik ben heel veeleisend voor mezelf. En er zit ook een soort van wildheid in mij. Niet dat ik tot drie uur ’s nachts in een kroeg whisky zit te drinken, want die tijd is voorbij. Nee, het zit in de manier waarop ik de dingen bekijk. Dat komt ook van Jan Decorte: dankzij hem heb ik lak aan conventies. Toen ik voor Flying Home die Ensor kreeg, droeg ik hoge hakken. Ik moest via een trapje het podium op, en ik heb snel mijn schoenen uitgeschopt. Om blootsvoets die prijs te gaan halen. Naast de camera hoorde ik de regisseur zeggen: ‘Doe je schoenen aan!’, en ik dacht: fuck zeg. En hier subiet oep mijne snuit liggen, zeker?”

Janis Joplin

Met de jaren is haar zelfvertrouwen gegroeid, legt ze uit. Maar Sprakeloos-regisseuse Hilde Van Mieghem – “Zij heeft mij zo goed begrepen” – ziet dat ze ook nog steeds onzeker kan zijn. “Ik weet dat ik een tekst kan analyseren en kan overbrengen”, zegt De Muynck. “Dus het gaat vooral om bijschaven. Maar tien dagen voor de première beleef ik een gróte crisis. Nog altijd, ja, na al die jaren. Vlak voor de eindspurt vraag ik me af: wat zijn we hier aan het doen? Maar zodra die crisis voorbij is, ben ik een rots in de branding.”

Ze staat op om het gordijn dicht te trekken en zo de zon een beetje buiten te houden, maar het kost moeite. “Mijn knieën doen het niet meer zo goed, er zullen ooit prothesen komen”, zucht ze. “En mijn energie moet ik ook beter indelen. Ik kan niet mijn hele dagen volplannen. Dat is soms moeilijk. Als we met Needcompany op tournee zijn, denk ik soms: Loch Lomond is hier maar een halfuurtje vandaan, met de trein. Maar als ik daar dan naartoe ga, moet ik de rest van de dag uit­rusten.”

Als Viviane De Muynck als directiesecretaresse was blijven werken, was ze nu al op pensioen geweest. Maar als actrice blijft haar agenda overvol. Voor dit interview moest ze een zeldzame vrije namiddag opofferen, en we vragen waarom ze het niet wat rustiger aan doet. “Ik denk daar voortdurend aan”, lacht De Muynck.

“Het theater is een gepassioneerde, maar veeleisende minnaar. Je had mij hier gisteren moeten zien liggen, na zo’n week in Namen. Dan ben ik echt verlamd. En morgen vertrek ik alweer naar Frankrijk, voor de Franse tournee van
GAZ. Theater is een inktvlek die zich steeds uitbreidt. Het begint met één speelreeks, maar dan ga je op tournee in Frankrijk, in Duitsland… Dat mag wat mij betreft wat worden teruggeschroefd. Onlangs hebben we Isabella’s Room nog gespeeld, bijna vijftien jaar na de première. Van mij mag er een Goodbye Isabella-tour komen.”

In 'Vidange perdue' van Geoffrey Enthoven. Beeld Photo12

Twaalf jaar geleden, toen ze volop toerde met Isabella’s Room, werd De Muynck voor haar theaterwerk al bekroond met een Vlaamse Cultuur-prijs, de voorloper van de Ultima. Jan Lauwers leidde de overhandiging in, en toen al dook de rock chick op: hij omschreef haar als de Janis Jop-lin van het theater. “Every night she fucks a thousand people, and then she goes home alone.” Vol-gens de theatermaker is De Muyncks werkdrang een manier om de eenzaamheid te bestrijden.

Veel verloren

Ze wordt stil als we het haar voorleggen. “Blijven spelen is… een manier om een soort van leegte onder controle te krijgen, denk ik. Ik was onlangs op het afscheid van Marc Van Eeghem, en als je dan die toespraken hoort, die getuigenissen, dan weet je: die man heeft geleefd. Bij mij is dat anders. Ik heb zo veel verloren: ik denk nog vaak terug aan dierbare collega’s als Ron Vawter (de acteur van de Wooster Group, het New Yorkse theatercollectief met wie De Muynck enkele voorstellingen maakte, EWC). En ik had mijn man al begraven nog voor ik aan het conservatorium begon. Later heb ik ook nog mijn zoon verloren… Daar praat ik liever niet te veel over. De landkaart van mijn gezicht toont wat ik heb meegemaakt.”

Het is ook daarom dat haar Gouden Kalf-nominaties in de wc hangen, legt ze nu uit. “Ik heb ze daar gehangen nadat mijn zoon was overleden. Omdat ik dacht: wat ben ik ermee? Maar hij zou zo trots zijn geweest.”

Ze praat niet graag over het verlies van haar zoon, maar het echoot wel door haar rollen. In Sprakeloos zit een scène waarin De Muyncks personage, vastgebonden op een ziekenhuisbed, een laatste keer wordt omhelsd door haar zoon, vertolkt door Stany Crets. Bij de opnames werd het even te veel. Van Mieghem legde de opnames stil, vroeg iedereen om hen even alleen te laten, en stak – tot grote ergernis van het ziekenhuispersoneel – samen met de actrice een troostende sigaret op. “Ja, dat was een erg moeilijke scène. Een regelrechte confrontatie met het besef: we weten niet hoe we ons leven gaan be­ëindigen. Daarom dat ik het nu ook even heb gehad met sterven. Ik zou nu niet nóg een rol kunnen spelen waarbij ik de dood onder ogen moet zien. Ik wil niet telkens opnieuw in die hel duiken.”

En toch. Daags na ons gesprek begint ze aan een nieuwe reeks voorstellingen van GAZ, nog zo’n verhaal over een moeder die haar zoon verliest. Op de zonovergoten vensterbank van haar appartement ligt de Franse vertaling van Lanoyes monoloog, afgedrukt in het grote lettertype dat De Muynck nodig heeft sinds haar netvliezen zijn gescheurd. “Wat ik altijd opnieuw doe, is dat stuk overdag helemaal opnieuw spelen. Elke dag weer. Dat is de training van het geheugen. Want je moet voorbereid zijn, als er iets onverwachts gebeurt. Wat vaak het geval is. Dan gaat er weer een telefoon af. In Namen liet er iemand op de hoek van de tweede rij een boekentas vallen – een oorverdovend geluid, net wanneer je een heel stille, heel emotionele passage brengt.”

Eddy Merckx

Het respect voor acteurs is soms zoek, vindt ze. In Van Gils & gasten hekelde ze onlangs recensenten die in hun kritieken soms “vrij respectloos omgaan met acteurs”. Jan Lauwers vertrouwde ons toe dat ze op een persconferentie een recensent ooit en plein public confronteerde met een oneerbiedige kritiek. “Een negatieve kritiek, dat raakt me. Uiteraard heeft men het recht om een voorstelling slecht te vinden, maar men heeft niet het recht om een domme recensie te schrijven. Sommige recensies tonen geen enkel respect voor de mensen die aan een voorstelling of film hebben meegewerkt. We hebben in dit land prachtige acteurs en actrices. We zijn daar te weinig trots op. Ik zeg niet dat je ze op een piëdestal moet zetten, maar ze verdienen wel respect.

'Het Vonnis' op VTM. Viviane de Muynck als rechter Van Rillaer. Beeld VTM

“Recensenten moeten ook opnieuw leren kijken. Ze moeten een voorstelling of film volledig, onbevangen op zich af laten komen, in plaats van hun oordeel tijdens de voorstelling al te vormen.”

Maar recensies kunnen ook mooie woorden bevatten, of bizarre complimenten. Ze vertelt over Gerard Reve, die na een privévertoning van de verfilming van zijn autobiografische roman De avonden zijn lof voor De Muynck niet onder stoelen of banken stak: ‘Ze lijkt niet op m’n moeder, maar ze is mijn moeder wel.’ En ze weet ook nog hoe de kritieken klonken toen ze nog in het amateurcircuit speelde. “Ik werd omschreven als ‘de Eddy Merckx van het amateurtoneel’!”

Dat was na De bokken, de voorstelling waarmee het allemaal begon. Van wat ze sindsdien heeft gedaan, heeft ze nooit spijt gehad. “Ik gaf mezelf vijf jaar, om te weten of ik een goede actrice ben of niet. Maar verder heb ik mijn carrière nooit gepland. Er zijn actrices die alle grote vrouwenrollen hebben gespeeld – ik niet. Ik heb mijn keuzes altijd heel intuïtief gemaakt. Alleen dat ik nog nooit heb kunnen meespelen in een opvoering van Am Ziel, van Thomas Bernhard, vind ik jammer.

Ze was geboren voor het theater, niet voor een baan als secretaresse. “Ik zat de hele dag in een klein kantoortje. Op mijn bureau stond een luidspreker”, herinnert De Muynck zich, terwijl ze een laatste sigaret opsteekt. “Als die zoemde, wist ik: C’est monsieur le directeur. Op een dag besefte ik: dit ga ik niet tot mijn 65ste doen, want dan ga ik kapot. Als ik het niet probeer, ga ik daar mijn leven lang spijt van hebben.

“De volgende keer dat die luidspreker zoemde, ben ik naar monsieur le directeur gestapt om mijn ontslag in te dienen. En hij wist waarom. Hij zei: ‘Vous allez au théâtre.’ Welja.”

Viviane de Muynck speelt mee in Oorlog en terpentijn. Data en tickets: needcompany.org.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234