Woensdag 02/12/2020

InterviewBoeken

Vertaler Luk Van Haute: ‘Japanse boeken met ‘kat’ in de titel doen het hier ongelooflijk goed’

Luk Van Haute: ‘In Japan is vooral de ‘lite’-novel in opmars, een genre dat baadt in sentiment. Hoe meer tranen, hoe beter.’Beeld ID/Stefaan Temmerman

Twee nieuwe Murakami-vertalingen verblijden de fans van Japanse literatuur. Maar gloort er stilaan ook een aflossing van de wacht? ‘Romans over geisha’s of kraanvogels? Die schrijven Japanners niet meer.’

“Ik had een prachtig visioen”, lacht literair vertaler Luk Van Haute. “Ik zag ze al staan pronken, die tafeltjes in onze boekhandels, volgestouwd met Japanse romans. Natuurlijk had ik deze zomer gehoopt op een échte Japan-boost, in de aanloop naar de Olympische Spelen in Tokio. Maar toen viel corona op ons dak.”

Van Haute houdt als Vlaamse eersterangsgetuige het land van de rijzende zon nauwlettend in de gaten. En dat doet hij vooral door het prisma van de literatuur. Hij vertaalde al zo’n 25 romans uit het Japans, waaronder werk van Haruki Murakami en Kenzaburo Oë. In 2015 ontving Van Haute de Filter Vertaalprijs voor zijn fameuze korteverhalenbloemlezing Liefdesdood in Kamara.

Zijn orderboekje was volgelopen, maar nu is veel op de lange baan geschoven. “Ook de Japan Foundation kwam over de brug met geld voor uitgevers, al zette de overheid vooral sterk in op ‘cool Japan’, om zo de soft power – lees: de populaire cultuur – van het land te promoten.” Door de afgelasting van de Spelen ebde de mediabelangstelling voor Japan snel weer weg, merkte hij. “Bovendien is reizen naar Japan momenteel uitgesloten. Zakenlui en toeristen mogen natuurlijk niet binnen. Zelfs residenten die tijdens de uitbraak toevallig in het buitenland waren maar al dertig jaar in Japan woonden en werkten, konden maandenlang niet terugkeren.”

Uitstel is geen afstel, hoopt Van Haute, die met lede ogen moet toezien hoe de Japanse literatuur in de Lage Landen té langzaam voet aan de grond krijgt. “Geen enkele uitgeverij heeft een echte Japan-strategie”, vindt Van Haute. “Ze geloven ons vertalers – we zijn met een handvol – niet eens op ons woord wanneer we een sterk Japans boek voorstellen. Pas als in de Engelstalige media een Japanse auteur wordt gehypet, gaat er een belletje rinkelen.”

Tenzij natuurlijk de naam Haruki Murakami valt, nog steeds het frisse uithangbord én referentiepunt van de contemporaine Japanse literatuur, ook al is hij intussen 71 jaar. “Maar ook het Murakami-effect is stilaan aan het afzwakken.”

Hoe ziet het Japanse literaire landschap eruit na Murakami, die tot droefenis van zijn fans alwéér niet die langverwachte Nobelprijs binnenrijfde? “Er verschijnt ontzettend veel maar het aanbod is versnipperd en diverser geworden. Typisch Japanse literatuur, bestaat dat nog? Weinig auteurs van de nieuwe lichting zoals Yoko Tawada, Yoko Ogawa, Tomoka Shibasaki of Hiromi Kawakami steken er echt bovenuit, zoals bij Murakami het geval was. Een richtsnoer is de beroemde Akutagawa-prijs voor literair talent, maar die wordt twee keer per jaar uitgereikt. Van nogal wat recente winnaars is daarna weinig meer vernomen, zodat de prijs aan prestige heeft ingeboet.”

Of neemt Mieko Kawakami het estafettestokje over? Zij werd onlangs in The Guardian getipt als te volgen naam – met een duw in de rug van Murakami – en staat op de rand van een internationale doorbraak, nu haar feministisch getinte Breasts and Eggs de Engelstalige markt bereikt. “Kawakami, die uit de muziekwereld komt, heeft stilaan een heus oeuvre uitgebouwd, met een eigen stem. Ze schuwt het experiment niet en ook stilistisch is haar aanpak gewaagd.”

SENTIMENTEEL

Manga, anime, Pokemons en de diverse gedaantes van de schattige kawaii-cultuur zoals Hello Kitty, daar associëren we soms gemakshalve de cultuur van hedendaags Japan mee. Vanzelfsprekend sijpelt dat ook in de letteren door. “Vooral de gemakkelijk behapbare literatuur is in opmars: de ‘lite’-novel, zoals die in Japan heet. Ze baadt vaak in een populair, sentimenteel sfeertje. Hoe meer tranen er kunnen worden vergoten, hoe beter (lacht). Veel boeken over kanker, over triestige toestanden of over weeskinderen en een moeder die weer tot leven komt. Blader maar eens in het pas vertaalde Voordat de koffie koud wordt van Toshikazu Kawaguchi, een roman waarin de bezoekers van een koffiebar in een teletijdmachine kunnen stappen en eindelijk tegen hun verwanten kunnen vertellen wat ze nooit durfden te zeggen.

Twee kleine nieuwe Murakami’s

Vintage Murakami, zo mag je de twee fraai geïllustreerde, door Elbrich Fennema vertaalde novellen noemen die onlangs het licht zagen. In het delicate With the Beatles (Atlas Contact, 38 p., 16,99 euro) kijkt een oudere verteller terug op twee bepalende liefdes uit zijn jeugd. Haperende geheugens en Beatles-songs spelen een hoofdrol.

In Een kat achterlaten (96 p., 16,99 euro) brengt Murakami een roerende hommage aan wijlen zijn vader, vertrekkend van de herinnering toen hij als kind met zijn vader een kat op een strand achterliet. ‘Als een graatje dat in je keel is blijven steken, zeurde het lang in mijn achterhoofd’, schrijft Murakami over dit verhaal, waarin oorlog het leven van een gewone burger dooreenschudt. 

“Vroeger bestond in Japan een strikte scheiding tussen pure ontspanningsliteratuur en literatuur met de grote L. Nu allang niet meer.”

Nog zo’n tendens: vaak is voor een uitgeverij bij de vraag ‘gaan we dit vertalen of niet’ de titel of inhoud belangrijker dan de naam of reputatie van een auteur, valt Van Haute op. “En vraag me niet waarom, maar boeken met katten in de titel doen het onwaarschijnlijk goed. Men associeert dat bijna blindelings met Japan, sinds bij Murakami sprekende katten opdoken. Uitgevers gaan er gericht naar op zoek, omdat ze dat met een vertederende omslag vlotjes kunnen promoten. Katten verkopen, punt. Kun je geloven dat – na mijn Murakami’s – mijn vertalingen van bijvoorbeeld Als katten van de wereld verdwijnen van Genki Kawamura en De kat van Takashi Hiraide oplages haalden van 15.000 à 20.000 exemplaren? Dat zijn bij ons immense aantallen voor een Japans boek.” Kattenliefhebbers mogen overigens hun borst nat maken, met de verschijning van Het verhaal van de kat die boeken wilde redden van Sosuke Natsukawa en Zij en haar kat van Makoto Shinkai.

Toch is het heus niet allemaal lichtvoetigheid wat de klok slaat. “De tsunami en de kernramp van Fukushima hebben ook veel losgewoeld in de literatuur. Helaas dringen die boeken amper tot hier door. Verder blijven er veel verhalen opduiken die naar het fantastische neigen, met dieren die praten met mensen. ‘Ah, dat is voor de fans van Murakami’, hoor je dan weleens. Maar die traditie gaat in de Japanse literatuur veel verder terug en verwijst naar de oudste volksverhalen.

“Was het trouwens niet net Murakami die met westerse thema’s kwam aandraven? De eerste reacties op Murakami in Europa waren verbaasd of kritisch, omdat in zijn boeken zo weinig oosterse elementen voorkwamen. (lacht) En toch zijn zijn thema’s net heel Japans, ze raakten niet voor niets ook in Japan zelf een gevoelige snaar.

Luk Van Haute: ‘P­as als in de Engels­talige media een Japanse auteur wordt gehypet, rinkelt bij uitgeverijen hier een belletje.’Beeld ID/Stefaan Temmerman

“Maar tegelijk hebben zijn boeken iets universeels, met dat weemoedige terugblikken, het vage verglijden van de tijd. En jazz, The Beatles en spaghetti, dat maakt al lang deel uit van het dagelijks leven in Japan. Die westerse elementen zie je bij zowat alle hedendaagse Japanse auteurs. De jongste generatie lijkt opnieuw wel wat meer begaan met de eigen cultuur. Zo is de J-pop in Japan erg populair, en ook die heeft de wereld al veroverd.”

Van Haute wil nog een gemeenplaats uit de weg ruimen: “Ik heb er steeds op gehamerd, ook in mijn boek Japan. Schetsen van het leven (2019), dat het land minder ondoorgrondelijk is dan we denken. De Japanse cultuur verschilt minder van de onze dan we zouden willen, hoor. In deze coronatijd is daar evengoed depressie en eenzaamheid.

“En wat dat exotisme betreft: als je Japanse romans zoekt waar nog volop geisha’s, samoerai of kraanvogels in voorkomen, dan moet je naar boeken van honderd jaar oud teruggrijpen. Of bij buitenlanders aankloppen, zoals de Franse Isabelle Artus met Het Japanse winkeltje. Japanners die zulke boeken schrijven, vind je gewoonweg niet meer.” (lacht)

Beledigend voor de keizer

Toch is Van Haute opgetogen dat kleppers als Yukio Mishima, Yasunari Kawabata, Junichiro Tanizaki en de door hem vertaalde Soseki Natsume en Nobelprijswinnaar Kenzaburo Oë binnenkort weer beschikbaar zijn, al is het maar omdat die klassiekers blijvende relevantie behouden. “Zelf ben ik nu Seventeen van Oë aan het vertalen, met een tweede deel dat niet eerder mocht verschijnen omdat het zoveel reacties van nationalisten losweekte en beledigend was voor de keizer. Rechtstreeks geïnspireerd op een 17-jarige jongen die tijdens een verkiezingsspeech een socialistische leider had neergestoken. Het is verbazend actueel, het gaat over radicalisering en het creëren van een vijandbeeld. En nog opmerkelijk: zowel bij Natsume (De poort) als bij Oë wemelde het lang voor Murakami al van de westerse referenties. Zo afgebakend is het dus allemaal niet.”

Ook recent verschenen

Tomoka Shibasaki, Lentetuin, Zirimiri Press, 128 p., 19,50 euro. Vertaling Luk Van Haute.

Sosuke Natsukawa, Het verhaal van de kat die boeken wilde redden, Signatuur, 192 p., 16 euro. Vertaling Geert van Breemen.

Toshikazu Kawaguchi, Voordat de koffie koud wordt, Meulenhoff,256 p., 19,99 euro. Vertaling Maarten Liebregts.

Yuko Tsushima, Domein van licht, De Bezige Bij, 192 p., 19,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234