Donderdag 20/02/2020

Nobelprijswinnaar

"Verplichte integratie is hersenroof"

Le Clézio.Beeld Eric de Mildt

Nobelprijswinnaar J.M.G. Le Clézio (1940) is een overtuigd multiculturalist die geen blad voor de mond neemt. Wij praatten met hem over Charlie Hebdo, het integratievraagstuk en Bart De Wever. "De wortels van het kwade liggen in het verwaarlozen van de jeugd."

Een gesprek met Jean-Marie Gustave Le Clézio (1940) is toch wel een bijzondere ervaring. Niet enkel omdat hij alle vragen traag pratend en met een zware stem beantwoordt. Hij tuurt daarbij geconcentreerd in de verte en als hij uitgesproken is, kijkt hij je vriendelijk aan: alsof hij plotseling beseft dat er zich nog iemand anders in de kamer bevindt.

Maar luisteren naar Le Clézio is ook apart omdat in elk antwoord de afkomst en het rijk gevulde leven van de man vervat zit. De Nobelprijs- winnaar Literatuur 2008 is een kind van ouders die opgroeiden op Mauritius, het eiland in de Indische Oceaan dat bekend staat voor zijn uitzonderlijke mengelmoes aan bevolkingsgroepen: Chinezen, Creolen, Indiërs, Afrikanen, Fransen, Britten. Zijn vader was Angelsaksisch georiënteerd, zijn moeder voelde zich Française. Le Clézio groeide op in Nice maar zal de rest van zijn leven elders in de wereld wonen en zich onderdompelen in andere culturen: Thailand, Mexico, Londen, Bretagne. De laatste jaren woont hij in Albuquerque, de Amerikaanse stad aan de rand van de woestijn van New-Mexico.

Dit gesprek gaat niet over de tientallen knappe romans die Le Clézio schreef. Wel over zijn grote bekommernis over het racisme, de discriminatie en de ongelijkheden die onze westerse samenlevingen steeds meer verzwakken.

Geen barbaren

Onlangs nog, na de aanslag op Charie Hebdo, trad een bezorgde Le Clézio op de voorgrond met een open brief aan zijn dochter die deelnam aan de stille mars in Parijs.

"De daders zijn geen barbaren", schreef hij in Le Monde. "Het zijn mensen die we elke dag kunnen tegenkomen: in het lyceum, op de metro. Op een bepaald moment in hun leven zijn ze in de criminaliteit verzeild geraakt. Omdat ze de foute vrienden tegenkomen, omdat ze mislukten op school, omdat het leven rondom hen vooral een gesloten wereld aanbiedt waar geen plaats voor hen is."

Het echte gevecht dat we moeten aangaan, schreef Le Clézio, is het gevecht tegen discriminatie en tegen het feit dat we een groep jongeren aan hun lot overlaten. De brief ontketende een hevige polemiek, maar drie maanden later staat Le Clézio nog achter elk woord. "Ik schreef die brief omdat mijn dochter aan de stille manifestatie in Parijs deelnam. Ik was trots op haar en vond haar ook moedig: het was niet uitgesloten dat er die dag een nieuwe aanslag zou plaatsvinden. Met mijn brief wou ik haar steunen en feliciteren. Ook omdat ik wist dat zij geen fan was van de rauwe humor van Charlie Hebdo. Ze was de straat opgegaan om op te komen voor het recht om te zeggen wat je wil. Ook ik dacht er zo over."

Beeld Eric de Mildt

De echte oorzaken van geweld

"Ik heb nooit veel sympathie gehad voor de journalisten van Charlie Hebdo en hun harde standpunten. Maar die aanslag op hun leven was choquerend en ondraaglijk. Ik was ook heel bezorgd over hoe dit verschrikkelijke verhaal zou evolueren. Ik vond het nodig om het over de echte oorzaken van het geweld te hebben. Over het feit dat er in Frankrijk een verontrustende situatie is ontstaan waarbij we in de banlieues van onze grootsteden getto's hebben laten groeien waar we de jeugd aan zijn lot overlaten. Verwaarloosde en verguisde jongeren zijn een makkelijke prooi voor het kwade."

"Deze situatie doet me steeds meer denken aan de novelle Seventien van de Japanse schrijver Kenzabura Oë die ik lang geleden gelezen heb. Op een heel overtuigende manier beschrijft Oë hoe een zeventienjarige jongen uit een arm milieu gerecruteerd wordt door een bende gewelddadige fascisten. Zijn familie is arm, hij heeft geen werk, zijn vader geen autoriteit, en dat alles geeft hem een minderwaardigheidscomplex en maakt hem kwetsbaar. Wanneer de bendeleiders hem vragen om een aanslag te plegen, geeft hem dat het gevoel dat mensen eindelijk in hem geïnteresseerd zijn, dat hij bestaat.

"De wortels van het kwade liggen in het verwaarlozen van de jeugd. Jongeren die niet gerespecteerd worden omdat ze tot een bepaalde sociale klasse of een bepaalde etnische of religieuze groep behoren, zijn bijzonder kwetsbaar. Als in Parijs honderdduizenden mensen op straat komen om tegen het kwade te betogen, is het belangrijk om die realiteit te erkennen. Ieder van ons draagt een verantwoordelijkheid voor die situatie. Als we dat niet beseffen heeft manifesteren geen zin."

Le Clézio zegt dat hij zich blijft verbazen over het feit dat veel Europeanen weigeren te erkennen dat Maghrebijnen en Afrikanen evengoed dragers zijn van belangrijke culturen.

"In landen als Frankrijk hebben ze het altijd over integratie en daarmee bedoelen ze dan dat iemand zich moet ontdoen van zijn eigen cultuur en zonder veel vragen een nieuwe moet aannemen die hem door school en allerhande media wordt opgedrongen. Het spijt me, maar ik ken geen mens die dat accepteert. Ik noem dat een hersenroof: alles wat je dierbaar is, wordt je afgenomen: je verleden, je gewoontes, je religie, je voorouders. De normale reactie van elk individu is dat je je nog meer vasthoudt aan je eigen cultuur. Zo'n onevenwichtige vorm van integratie is gedoemd te mislukken. Echte integratie betekent voor mij dat alle leden van de samenleving open staan voor de cultuur van de anderen en naar elkaar toegroeien. Uiteindelijk kom je dan uit op een samengestelde cultuur, un métissage culturel.

Beeld Eric de Mildt

"Ja, ik besef dat veel Europeanen dit tegenwoordig een schokkend standpunt vinden. Maar zo is het toch altijd geweest. België is het resultaat van verschillende tendensen, verschillende talen, diverse culturen. Hetzelfde geldt voor Frankrijk. Culturen zijn voortdurend in beweging en de kans op succes vergroot enorm als de inspanning om écht samen te leven van twee kanten komt.

"Je kan niet van een Turk of een Marokkaan verlangen dat hij of zij verandert in een gemiddelde Belg of een gemiddelde Fransman. Zij die van zichzelf vinden dat ze tot de meerderheidscultuur behoren, moeten leren accepteren dat Marokkanen kinderen zijn van een Oosterse cultuur en gevormd zijn door de rijke Arabische taal, hun voorouders, hun geschiedenis, hun religie, hun rituelen, hun bijgeloof, hun smaken."

Samen leren, samen dansen

Op de vraag waarom dit zo'n moeizaam en pijnlijk proces is, heeft Le Clézio geen pasklaar antwoord. "Wel ben ik zeker dat het onderwijs hier een cruciale rol speelt. Dit vereist een actieve overheid en mature politici die geloven in een interculturele toekomst. Misschien moeten we eens kijken naar het onderwijs in Mauritius. Heel bewust streeft men daar naar scholen waar kinderen van alle mogelijke afkomsten en alle sociale lagen samenzitten: rijken, armen, scholieren van Indische afkomst, van Chinese origine, Fransen, Britten. Die ontmoeting wordt op alle mogelijk manier mogelijk gemaakt: samen leren, samen dansen, muziek maken en aan kunst doen. Zo wordt elk kind zich bewust dat hij of zij deel uitmaakt van een rijke, verscheiden samenleving.

Beeld Eric de Mildt

"Ook in Zweden heb je van die interculturele scholen. Naast het Zweeds en de taal van origine krijgen de leerlingen ook les in de taal van hun medeleerlingen. Ze mogen een taal kiezen van een van hun schoolvrienden. Een Syrische leerling krijgt dan bijvoorbeeld les in het Zweeds en het Arabisch maar mag ook voor lessen Spaans kiezen. Ook de bibliotheken in die scholen zijn meertalig. Na een tijdje zijn die jongeren minstens drietalig en zo stappen ze ook de wereld in. Dat is geen evidente aanpak, maar het is mogelijk. In landen als Frankrijk gaat men er per definitie van uit dat zulk onderwijs onmogelijk is en dat heeft vooral te maken met het feit dat mensen van de zogenaamde meerderheidscultuur zich opsluiten in die meerderheidscultuur. Daarbij koesteren ze de idee-fixe dat hun taal, hun gewoontes, hun levensovertuigingen, hun religie moeten overheersen."

Bart De Wever

Bijna onvermijdelijk gaat het gesprek in de richting van de verhitte discussie die momenteel in België woedt over de uitspraken van Antwerps burgemeester Bart De Wever. Die beweerde deze week dat hij nog nooit een Aziatische migrant is tegengekomen die zich over racisme bekloeg en voegde eraan toe dat vooral de Berbergemeenschap voor samenlevingsproblemen zorgt.

Le Clézio fronst de wenkbrauwen. "U moet deze vraag natuurlijk allereerst aan de burgemeester zelf voorleggen. Maar dit is toch wel een verbazingwekkende uitspraak. Het is kwalijk om een gemeenschap in zijn geheel te karakteriseren door slechts particuliere voorbeelden aan te halen. Als de burgemeester samenlevingsproblemen waarneemt, moet hij die informatie gebruiken om die problemen op te lossen. Ik kan mij voorstellen dat de Marokkaanse gemeenschap hulp nodig heeft om bepaalde problemen het hoofd te bieden. Misschien moeten de wijken waarin die mensen wonen verbeterd worden, misschien zijn er problemen van familiale autoriteit. Maar het is de taak van een burgemeester om die aanwijzingen te gebruiken om problemen op te lossen. Het heeft geen pas om die informatie te gebruiken als een bewijs voor de mislukking van een hele gemeenschap. Een hele gemeenschap in gebreke stellen: dat kun je niet maken."

Beeld Eric de Mildt

Ook De Wevers polemische uitspraak dat België eigenlijk de verkeerde - want laagst opgeleide - migranten heeft 'ingevoerd', kan bij Le Clézio op weinig begrip rekenen. "Een land dat beslist om migranten à la carte aan te trekken, begeeft zich op een hellend vlak. Ten eerste omdat niets zegt dat de zoon of dochter van een Marokkaanse mijnwerker niet kan uitgroeien tot een briljant wiskundige. Je kunt migranten niet beoordelen op één generatie. Een land als Australië dat een keuze maakt tussen correcte en incorrecte migranten, begeeft zich in een immorele zone. Want die keuze houdt in dat je sociale waardigheid en toekomstkansen toekent aan de ene groep en niet aan de andere. Je maakt keuzes op basis van huidkleur en de zogenaamde morele- en mentale karakteristieken van een groep. Hoe fout ben je dan bezig? Dat is de praktijk van een schapenkweker. Dit kan geen praktijk zijn die je op mensen toepast."

De schrijver gaat nog een stap verder en stelt meteen het concept van grenzen in vraag. "Kijk naar de huidige wereld: de belangrijkste bestaansreden van grenzen is om mensen die alles hebben, af te schermen van mensen die niets hebben."

Fort Europa

"Wij Europeanen hebben voldoende onderwijs, veiligheid en drinkbaar water en we doen er alles aan om dat niet te moeten delen met de mensen die verstoken blijven van dat alles. Kijk maar naar de muren van Fort Europa die steeds hoger worden. Zo verwijdert Europa zich almaar meer van het Zuiden en wordt begrip steeds moeilijker. Die grenzen maken dat aan de ene kant bijna nul procent kindersterfte is, en aan de andere kant meer dan veertig procent. Hoe lang gaan we dat nog volhouden? In zo'n situatie moeten de leden van de gefortuneerde kant de noodlijdende mensen aan de andere kant te hulp snellen. Als we dat op een intelligente en onbaatzuchtige manier doen zal het migratieprobleem zich vanzelf oplossen."

Geen grenzen meer. Leven als een nomade. Le Clézio zegt dat hij het geluk had om vrijwillig voor zo'n bestaan te kiezen. "Ik beschouw dat als een groot privilege en als een voorwaarde om gelukkig te zijn. Tijdens mijn jeugd dacht ik altijd dat het een voorrecht was om een heel leven lang in je geboortedorp te kunnen leven. Om je te kunnen hechten aan een terroir waar ook je ouders en je grootouders zijn geboren.

"Dat komt omdat ik nooit zo'n geboortedorp heb gehad. Mijn beide ouders kwamen uit Mauritius. Mijn vader werkte vanaf zijn achttiende in Engeland, mijn moeder installeerde zich in Parijs. Maar ik kwam al snel tot het besef dat het veel leuker is om in de wijde wereld te stappen en grenzen te overwinnen. Ik heb dat nomadisme lief en hou niet van de idee om tot een bepaalde groep of een bepaald land te behoren. Mijn wortels liggen in Mauri-tius, maar evengoed in Mexico, Frankrijk en Engeland. Ik hou ervan om mijn wortels overal te planten. Of nee, laat me het anders formuleren: ik heb rondwandelende wortels, geen wortels die gevangen zitten in een pot."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234