Vrijdag 18/10/2019

Kunst van erotiek

Verboden prentjes en pretjes: dit zijn de zeven zonden van de erotische kunst

Beeld Ralph Zabel

Orgasmes, lust, borsten en piemels: niets is natuurlijker, en toch zijn seks en taboe al eeuwenlang elkaars vaste metgezel. Maar nooit zijn kunstenaars gestopt hun canvas aan de vleselijke liefde op te dragen. Soms verpakt met een religieus excuus, dan weer overgoten met sociale onvrede of zwemmend in glitters. De kunst van erotiek doet een boekje open over de grootste zondaars doorheen de jaren.

Gula (gulzigheid)

Hoewel erotische kunst later serieus werd ingedamd, was er ooit een tijd dat dierlijke instincten ongebreideld botgevierd werden. Van de Romeinen werden gretige seksscènes gevonden op de muren van Pompeii. Waarschijnlijk waren het bordelen, toen nog een instituut even ingeburgerd als het huwelijk. Verder werd prenten teruggevonden van een seksclub (mét hottub), en zelfs sandalen met de woorden ‘volg mij’ als voetspoor en lokmiddel. 

Maar de absolute gulzigaards waren de Grieken, die allerlei vazen nalieten waarop oude mannen zich tegoed doen aan puberale jongetjes. Homo-erotiek werd gezien als gesofisticeerd, en rijke mannen onderhielden jonge kerels met nog geen baard in de keel als statussymbool. Toch golden strikte regels: penetratie in de mond of anus was uit den boze, en werd een oudere man betrapt als ontvangende partner, betekende dat zelfs een verlies van burgerrechten.

Beeld rv

Een heel ander soort gulzigheid werd tegelijkertijd gecultiveerd bij de Moche in Peru, waar tekeningen van anale seks en masturbatie, maar vooral vrouwen die een skelet berijden de dienst uitmaakten. Was het een ritueel, een hymne aan een gestorven echtgenoot of gewoon een goeie grap? Niemand weet het, maar ook vandaag nog is het woord voor ‘voorouder’ en ‘penis’ in precolumbiaanse talen hetzelfde.

Luxuria (onkuisheid)

Aan de zonde van onkuisheid werd natuurlijk wel vaker verzuimd in de erotische kunst, maar een extra hypocriet kantje kreeg ze tijdens de late middeleeuwen en renaissance. In een tijd dat de christelijke verdrukking weliger tierde dan ooit, mocht een streepje naakt enkel als dat omwille van het religieuze of historische onderwerp nodig was. Het seksuele zat dan ook in de details: een konijn als symbool voor een snelle wip, fruit voor lust, een cornettekapsel voor een duivelse vamp of een getormenteerde heilige mét sixpack.

De geboorte van Venus. Beeld Sandro Botticelli

Later vonden kunstenaars in mythologische onderwerpen de ultieme wildcard. De Venus van Botticelli was een van de eerste vertoningen van niet-religieus naakt, wat alleen maar door de beugel kon dankzij de zegen van de Medici-familie. In Correggio’s Jupiter en Io ligt Io er wel erg verleidelijk bij tijdens de verkrachting door Jupiter, voor de gelegenheid vermomd als wolk. 

En helemaal ging het hek van de dam met de Venus van Urbino van Titiaan: buiten haar naam ontleent de naakte schone helemaal niets meer aan de Griekse godin. In plaats daarvan ligt ze uitnodigend gedrapeerd in een aristocratisch interieur. Zwoele ogen, vlees omwille van het vlees, en met haar linkerhand lijkt ze zichzelf zachtjes te plezieren. Critici bekroonden het tot meest erotische kunstwerk ooit, een revolutie brak los. Het vrouwelijk lichaam op doek was gelanceerd als lustobject, een luxeproduct voor elke zichzelf respecterend heer.

Superbia (ijdelheid)

Wat de renaissance in gang had gezet, eigende de rococo zich toe. Naaktheid werd zacht en romantisch, alsof er in adellijke middens niets anders werd gedaan dan poedelnaakt met parels paraderen. Boegbeeld was François Boucher, hofschilder van Louis XV en diens onstuimige minnares Marquise de Pompadour. Zijn werk is lichtvoetig en romig, in zachte pastelkleuren en zinspelend op alle zintuigen. Sappige courtisanes liggen zorgeloos tussen de bloemen op een fluwelen zetel, gekleed in een bonten jas die slechts bedekt waar hun eigen donsje hoort te zitten. Flirterige taferelen spelen zich af tussen ruisende lakens en naïeve adelmeisjes bezwijken voor mannelijke charmes. Alles draaide om schoonheid en decadentie, terwijl buiten de armoede raasde.

Ook in het verre oosten is erotische kunst op dat moment een dromerige viering van de extase. Chinese ‘lenteprenten’ tonen elegante courtisanes en bloementuinen, geschilderd met kostbare pigmenten op zijde. Seks is vrolijk en gracieus, en had de status het leven te verlengen en ziektes te verdrijven. Nog meer dan in het Westen werden vagina’s en penissen in Azië schaamteloos geëtaleerd, al was een naakte voet absoluut taboe: zelfs een losse veter was al intens erotisch.

Invidia (jaloezie)

Zo frivool als de erotische kunst in de vorige jaren was, zo duister wordt ze op het einde van de 19de eeuw. De malaise van de fin de sciècle woekerde, het moderne leven maakte kunstenaars pessimistisch. Bijgevolg passeerden alle negatieve gevoelens die met seks gepaard gaan de revue: jaloezie, overspel, verraad en afkeer. Typerend is het ironische Nuit d’été van Walter Sickert: de vrouw is plomp en zwaar, verkleurd door blauwe plekken en een ziekelijk licht. Bijna forensisch ligt ze verlaten door haar minnaar op een ijzeren bed in een kale arbeiderskamer. Het is een gezichtsloze, naamloze homp vlees, vervreemd van het leven.

'Nuit d’été' van Walter Sickert. Beeld Tate, London 2018

Nog erger werd het toen Freud de psychoanalyse op de wereld afstuurde, en kunstenaars geobsedeerd werden met de donkere gevoelens die het onderbewustzijn herbergt. Surrealisten als Miró en Dalí lieten de freudiaanse ideeën zelfs letterlijk in hun manifest vastleggen. Vanaf toen ging het met de romantiek alleen nog bergaf. Waar Sickert zich nog beperkte tot overspel, wijdde Dalí een meesterwerk aan zijn eigen impotentie (naar verluid te wijten aan een panische angst voor geslachtsziekten en onzekerheid over de grootte van zijn penis) en werpen de verminkte sekspoppen van Hans Bellmer vragen op over misbruik, sadisme en de dood. 

Het erotisch dieptepunt werd wellicht bereikt door onze eigen Magritte, die een portret maakte met tepels als ogen, een vulva als mond en flinke bos schaamhaar als kapsel. Erotiek werd niet meer dan een cynische grap. Enkel een select groepje sympathisanten kreeg het werk te zien, het brede publiek moest het stellen met laaiende kranten over deze ‘brutaliteit’.

Avaritia (hebzucht)

Doorheen de jaren werd erotiek voor kunstenaars ook een dankbaar middel om de seksuele hebzucht van de rijke klasse aan te kaarten. Pioniers waren de impressionisten, die niet alleen de pijlen richtten op de kunstconventies in academies, maar ook de pompeuze levensstijl van de Parijse bourgeoisie. 

'Le déjeuner sur l'herbe' van Manet. Beeld © Artepics

Veelzeggend is het picknicktafereel van enfant terrible Manet, waarin een vrouw nonchalant haar kleren heeft uitgetrokken in de hoop op aandacht van de onverschillige mannen. Toulouse-Lautrec bracht dan weer de miserabele onderwereld van Montmartre in beeld. Hij werd bevriend met cabaretdanseressen van de Moulin Rouge, die hij ook buiten hun shift kon vastleggen. Verbitterd staan ze in de rij voor een soa-test, of zoeken ze oprechte liefde bij elkaar. Minder mals was Lautrec voor de rijke bohemiens die de bordelen bezochten, en hij een ziekelijk hedonisme toeschreef.

Nog kritischer werd de erotische kunst net na de Eerste Wereldoorlog in Duitsland. Schilders als Christian Schad en Otto Dix maakten er hun missie van om de rauwe realiteit van de Weimarrepubliek aan te kaarten. Enerzijds met schilderijen van de rijke klasse in hun ‘roaring twenties’, waarin modebewuste vrouwen op seksuele ontdekking gaan en steden bijna ontploffen van het vertier vol jazz, films, magazines en reclame. 

Lijnrecht daartegenover plaatsten ze de werkloosheid, ongebreidelde prostitutie en straatgevechten. Pooiers, hoeren, profiteurs, bedelaars en monsterlijke hebzucht: de seksscènes werden rauw, obsceen en choquerend.

Pierre Molinier. La rose noire. 1960 Beeld Pierre Molinier

Ira (woede)

Dankzij zijn provocerende kwaliteiten bleek de erotische kunst ook een machtig wapen bij sociale onvrede. Een kolfje naar de hand van de feministen, die het in de jaren 60 en 70 grondig beu waren dat vrouwen nog zo vaak als onderdanige seksslaaf voor de man mochten opdraven. Kunstenaars als Joan Semmel maakten zich dan maar zelf de technieken van de porno-industrie meester, en kwamen op de proppen met een vrouwelijke versie van de expliciete portretten in soft focus. 

Duane Michals besloot zelfs stripper te worden om haar feministische principes te testen. Maar echt agressief werd het pas met Meat Joy van Carolee Schneemann, een legendarische performance waarin wulpse vrouwen rollebollen met elkaar, wat speeltjes en een stel weerloze mannen. In het heetst van de strijd wordt rauwe kip, vis en worsten het podium rondgegooid, een ultiem statement waarmee de vrouwen hun lichaam terugeisen.

Ook homoseksuelen hadden nog een appeltje te schillen met de erotische kunstgeschiedenis. Nog diep in de jaren 60 werd homo-erotisch werk van Francis Bacon geweerd op kunstexpo’s. Zelfs de vertoning van een naakt mannelijk lichaam werd onthaald als obsceen, wat een kunstenaar als David Hockney van Londen naar het meer liberale Californië dreef. Voer voor een radicale beweging in de jaren 70 dus, die lak had aan de sociale handboeien. Liever hadden zij letterlijke handboeien, die fotografen als Pierre Molinier of Robert Mapplethorpe vastlegden in hun uitdagende portretten van bdsm, travestieten en bizarre lichamen. Beiden stierven aan aids, maar de weg was geplaveid.

Acedia (gemakzucht)

‘Gebruiken wat er al is’, werd zowat het mantra van de kunst vanaf de jaren 60. Popartpioniers tonen alledaagse voorwerpen als koelkasten en auto’s naast hun erotisch lokaas, om aan te tonen hoe seks verkoopt in de reclamewereld. Documentairefotografen als Nan Goldin en Wolfgang Tillmans ontblootten de meest ruwe, ongelikte vormen van erotiek in heroïnekoten en technoclubs. Beiden kregen het verwijt dat ze drugs en undergroundcultuur te sexy maakten, maar na de schietpartij in een holebiclub in Florida werd Tillmans’ foto wel een wereldwijd teken van solidariteit op sociale media.

Werk van Celia Hempton. Beeld Celia Hempton

Verder ging een kunstenaar als Thomas Ruff op schattentocht op het internet, en kwam terug met uitvergrote thumbnails van pornosites – inclusief fetisj boots en lederen handschoenen. Celia Hempton liet zich dan weer bedienen door een chatroulette, waar ze masturberende vreemden rekruteerde als model. Leg daar nog de kwetsbare zelfportretten van Tracey Emin naast, en erotische kunst anno 2017 lijkt vooral eenzaam, gefragmenteerd en voyeuristisch. Zeg nog eens dat seks en samenleving niets met elkaar gemeen hebben.

De kunst van erotiek, Het Spectrum, 69,99 euro

Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234