Zaterdag 18/01/2020

Expo

Vechten voor een morzel vrijheid

Beeld Josef Koudelka/Magnum Photos

Josef Koudelka's foto’s over het neerslaan van de Praagse Lente in 1968 veroorzaken een bijna fysieke sensatie. Je ruikt het angstzweet, je hoort het gebulder van de Russische tanks en je proeft de vrijheidsdrift. Een expo in de Botanique toont deze indrukwekkende reeks.

"Josef, you have an eye. Go and use it", zo vertrouwde een docent de jonge Koudelka ooit toe toen hij zijn eerste, voorzichtige stappen in de fotografie zette. Kort daarna gaf de Tsjech zijn studies als luchtvaartingenieur op en gebruikte hij dagelijks zijn oog. En wat voor een. Josef Koudelka (80) werd, in het kielzog van Robert Frank en Henri Cartier-Bresson, een van de peetvaders van de humanistische fotografie, met gloedvolle documentaires over zigeuners, vluchtelingen en Palestina en Israël.

Wie in de Brusselse Botanique op Koudelka's beroemde reeks over de Praagse Sovjet-invasie in augustus 1968 stuit, herontdekt een fotograaf die dramatische esthetiek, gevoel voor compositie en menselijkheid in een beeld weet te proppen. Koudelka plaatst je in het heetst van de strijd. Alsof het geweld elk moment weer kan opflakkeren, zo lijfelijk nabij doen zijn contrastrijke zwart-witfoto's aan.

In alle herdenkingsrumoer rondom mei '68 raakte de Praagse Lente een beetje ondergesneeuwd. Nochtans stond er in Tsjechoslowakije meer op het spel dan in de Parijse straten. Partijleider Alexander Dubcek mikte er vanaf januari 1968 op een democratischer "socialisme met menselijk gezicht" en versoepelde de censuur. Maar de Praagse Lente lokte ook antisovjetsentimenten uit. De USSR vreesde voor een domino-effect en een remake van de Hongaarse opstand in 1956. Troepen en tanks van het Warschaupact smoorden vanaf de nacht van 20 augustus 1968 de ontwikkelingen in de kiem. Niet zonder op heldhaftig verzet te stuiten, zo bewijzen Koudelka's foto’s, een waar eerbetoon aan ontembare vrijheidsdrang. De toen 30-jarige Koudelka verzeilde eerder toevallig tussen het oproer. "Koudelka was geen fotograaf van de actualiteit, maar eerder van de realiteit", zegt curator Andrea Holzherr van Magnum. "Hij had niet meteen fotojournalistieke ambities." 

Brutaliteit en poëzie

De geschiedenis besliste er anders over. Net terug uit Roemenië voor een reportage over de Roma, werd hij uit bed getrommeld. "De Russen komen!" Koudelka omgordde zijn camera en mengde zich onder het volk. Zijn foto's tonen onverschrokken, vlaggenzwaaiende en alsnog hoopvolle Praagse inwoners. Ze weerstaan tanks, verduisteren wegwijzers, halen straatnaamborden weg, veroorzaken bewust chaos en gooien barricades op. De brutaliteit van de Russische inval en de verbouwereerdheid van de Tsjechen is door Koudelka haarfijn getraceerd. En ja, er is zelfs ruimte voor poëtische beelden. Koudelka bedrijft baanbrekende fotojournalistiek, waarbij onze hedendaagse, beverige smartphonefilmpjes tijdens een dramatische gebeurtenis verbleken.

Pas één jaar later sorteren Koudelka's foto's hun volle effect. Via fotografiehistorici Anna Farova en Eugene Ostroff worden ze het land uit gesmokkeld en belanden ze in handen van Elliott Erwitt, op dat moment voorzitter van fotoagentschap Magnum. Hij zorgt ervoor dat de foto's in augustus 1969 wereldwijd in de pers opduiken. Dat gebeurde anoniem, onder het pseudoniem P.P. voor 'Prague Photographer', om Koudelka niet in gevaar te brengen. In 1970 blijft Koudelka in Londen, na een nieuwe reportage over zigeuners op uitnodiging van Magnum. "Ik was bang om terug te keren naar Tsjechoslowakije. Ik wist dat het de geheime dienst geen moeite zou kosten om te achterhalen wie die anonieme fotograaf was." Pas in 1984 – na de dood van zijn vader – zou Koudelka, intussen zelf een vooraanstaand Magnum-lid, toegeven dat hij de fotograaf was van de intussen veelbekroonde beelden.

Beeld Josef Koudelka/Magnum Photos

"Het beste portret van een fotograaf is de verzameling van zijn foto's", liet Koudelka zich ooit ontvallen. De compacte Invasion Prague-expo in de Botanique toont in ieder geval hoe alert Koudelka bleef in helse omstandigheden. Uit de foto's spreekt de onwrikbaarheid van mensen die knokten voor hun morzeltje autonomie. Je merkt uiteraard aan welke zijde Koudelka stond, maar hij vat ook de angst in de ogen van de jonge Russische soldaten. Veel foto's werden iconisch, zoals die van een mannenarm: zijn polshorloge toont het tijdstip van de Russische inval, daarachter zie je een verlaten straat. "De foto verbeeldt tijd, verlies en leegte, en de worsteling van een samenleving", schreef Time, die deze foto ooit uitkoos als een van de honderd meest invloedrijke beelden aller tijden.

Invasion Prague, tot 12/8 in Botanique, Brussel. botanique.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234