Vrijdag 15/11/2019

Valentijn

Van 'minnebrand' tot 'suikerpotje': de taal der liefde volgens Ton den Boon

Beeld Thinkstock

'Het beest met de twee ruggen' of 'ontvlammende minnebrand': in de literatuur worden de gekste uitdrukkingen gebruikt om de liefde te omschrijven. Ton den Boon (55) verzamelde ruim 25 jaar erotische citaten en bundelde die tot literair woordenboek De taal der liefde.

De liefdestaal is een universele, maar in de Nederlandse literatuur barst het van pogingen die taal te beschrijven. Ton den Boon, hoofdredacteur van de Dikke Van Dale, verzamelt in zijn vrije tijd al ruim 25 jaar woorden en citaten over de lichamelijke liefde. Die verzameling is een literair woordenboek van seks en erotiek geworden: De taal der liefde. De eerste druk verscheen in oktober, de tweede is deze maand uitgebracht als dwarsligger.

Als woordenboekmaker houd je er nu eenmaal vreemde hobby's op na, zegt Den Boon. "Maar citaten verzamelen is in elk geval veiliger dan schansspringen. Ik lees ontzettend veel boeken en wanneer ik een boek lees van een Nederlandse schrijver - bijvoorbeeld van Reve, Wolkers, Van der Heijden of Grunberg - houd ik altijd van die gele plakkertjes bij me. Als ik dan een woord lees dat me opvalt, plak ik er zo'n ding bij. Later werk ik dat uit, en zo ontstond mijn database der liefde."

Alles werd bewaard in een digitaal mapje onder de naam Bermudadriehoek, dat zowel slaat op het gebied waar schepen en vliegtuigen mysterieus verdwijnen als het vrouwelijk geslachtsdeel. En zo heeft hij er meer: in de map Magere Hein bewaart hij citaten over de dood, in Dolhuis staan beschrijvingen van gekte. "Al te eenzijdig citaten verzamelen kan namelijk niet gezond zijn", grapt Den Boon.

Zijn liefdeswoordenboek bvat zo'n 2.600 woorden en uitdrukkingen. Elk trefwoord gaat gepaard met een citaat van een Nederlandse of Vlaamse schrijver - van woorden die stammen uit een ver verleden ('minnebrand' of 'adamsroede') tot moderne woorden ('kinky'). "Dat dit boek onvolledig zou worden, wist ik op voorhand. Om onze erotische woordenschat compleet te beschrijven, heb je een bijbeldik woordenboek in dundruk nodig."

Met zo'n rijke verzameling aan metaforen voor lichamelijke liefde - denk aan 'de afgelikte boterham', 'een juffrouw van plezier' of 'een achtergeveltoerist' - is een woordenboek best een uitkomst. Speciaal voor Valentijn selecteerde Den Boon acht woorden en uitdrukkingen met een grappige herkomst.

1. Het beest met de twee ruggen

"Het leuke van deze uitdrukking is dat het terug te voeren is naar een roman", zegt Den Boon. Die roman, Gargantua en Pantagruel, werd ongeveer vijf eeuwen geleden geschreven door de Fransman François Rabelais. "In het verhaal hebben twee reuzen seks met elkaar, wat met deze metafoor wordt aangeduid. Het staat voor een paar dat seks heeft in de missionarishouding." 

Het is daarom ook wel een eufemisme - een woord of uitdrukking dat bedoeld is om een taboe te benoemen. "In de Nederlandse literatuur tref je hem nog af en toe aan, dat is wel aardig. Bijvoorbeeld in een boek van Van der Heijden. Maar de variaties erop zijn ook geestig, zoals 'het beest met de acht poten maken'."

2. Minnebrand

"Misschien heb je weleens de minnebrand in iemands hart doen ontvlammen? Dat is een ouderwets, archaïsch woord voor vurige liefde of liefdesvuur. Het duidt op het verlangen iemands wederliefde te wekken", zegt Den Boon. 

De term wordt vooral geassocieerd met literatuur uit de negentiende eeuw, waarin een vrouw de minnebrand in iemands hart doet ontvlammen en de woedende brand vervolgens geblust moet worden. "Er wordt een hele reeks woorden in het verlengde van liefdesvuur gebruikt, maar zelf vind ik minnebrand nog mooier. Van mij mag het woord terugkomen in de taal."

3. Kamasutrastandje

Je moet onder een steen hebben gelegen, wil je nog nooit van Kamasutra hebben gehoord. Denk alleen al aan de grote beurs die jaarlijks wordt gehouden, waar liefhebbers hun erotische middelen kunnen inslaan. 

"Kamasutrastandje is een hedendaags woord, dat sinds de jaren zestig vrij algemeen bekend is", zegt Den Boon. Het verwijst naar Kamasutra, het leerboek der liefde van de Indiase godsgeleerde Vātsyāyana. In dat boek worden ook seksstandjes beschreven - vandaar het ontstaan van de term Kamasutrastandje. "Eigenlijk betekent het ook wel spannend standje, maar het is een gewoon woord geworden. Ten opzichte van de meest bekende standjes, zoals missionaris of 69, wordt het Kamasutrastandje in de Nederlandse literatuur gebruikt als iets dat heel exotisch is."

4. Geen nonnenvlees hebben

Een uitdrukking die je niet vaak hoort, omdat nonnen langzaam uit het straatbeeld verdwijnen. "Wanneer een vrouw geen nonnenvlees heeft, betekent dit dat zij erg geïnteresseerd is in seks. Een non heeft geen seks, dus in feite benoem je het tegenovergestelde", aldus Den Boon. "Maar in het zuidelijke deel van ons land en taalgebied, waar nog wel nonnen te vinden zijn - Brabant en België - wordt deze uitdrukking nog gebruikt."

5. Kaap kont

"Dat komt van de uitdrukkingen 'voor kaap kont gaan' en 'achter kaap kont kruipen', die verwijzen naar de alledaagse seks binnen het huwelijk", zegt Den Boon. Het woord kaap komt uit de scheepvaart; het is waarschijnlijk een schertsend gebruikte uitdrukking geworden van de mannen in de havens. "Kaap verwijst naar een uitstekend gedeelte van een land - zoals in Zuid-Afrika - en kaap kont is daarop gebaseerd."

6. Suikerpotje

"De liefde wordt vaak met zoetheid geassocieerd, vandaar dat suiker erbij wordt betrokken", zegt Den Boon. "Suikerpotje is een metafoor voor het vrouwelijk geslachtsorgaan. Honingpotje of roompotje worden hier ook wel voor gebruikt."

Voor mannen bestaan er zoete tegenhangers: "Zoals suikerstok, zuurstok of lolly." De metafoor suikerpotje werd gebruikt door Kees van Kooten en Wim de Bie, maar ook door Jan Wolkers. "In de jaren vijftig, zestig en zeventig was de term suikerpotje heel gewoon, maar tegenwoordig wordt er veel directer gesproken over geslachtsorganen."

7. Kezen

"Dit komt eigenlijk van een rijmpje, waardoor ik het een heel erg leuk woord vind." Dat rijmpje, geschreven door de Rotterdamse dichter Cornelis Bastiaan Vaandrager, luidt: 'Als de Chinezen niet zo goed konden kezen / dan zouden er niet zoveel Chinezen wezen.' 

"Het rijmpje kan nu eigenlijk niet meer, maar in de jaren vijftig keek niemand ervan op." Kezen is eigenlijk een heel plat woord voor geslachtsgemeenschap hebben. Het is afgeleid van het woord kees, dat vroeger een ander woord was voor een pruim, en pruim wordt weer gebruikt om het vrouwelijk geslachtsorgaan aan te duiden.

8. De kleine dood

"Een metafoor voor het orgasme, dat voortkomt uit de vertaling van de Franse uitdrukking 'la petite mort'", zegt Den Boon. "Maar chique mensen hadden het ook wel over de 'mort douce': een zachte dood dus." De uitdrukking verwijst naar het verlaagde bewustzijnsniveau tijdens een orgasme, dat wordt geassocieerd met de status van bewustzijn die hoort bij de dood. "De connectie tussen de dood en seks bestaat ook in de mythologie; de god van de liefde (Eros) en de god van de dood (Thanatos) zijn in feite neven van elkaar."

Ton den Boon, De taal der liefde, VBK Media, €17,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234