Zaterdag 19/10/2019

Film Fest Gent

Van ‘2001’ naar ‘Star Wars’: de ruimte heeft haar eigen muziek

Still uit '2001: A Space Odyssey'. Beeld Warner Bros

De ruimte heeft een eigen geluid. Althans in films. Tijdens 2001 and Beyond worden donderdag de mooiste 'space scores' in een programma opgevoerd door Brussels Philharmonic onder leiding van Dirk Brossé. Een hommage van Film Fest Gent aan de vijftigjarige ruimteklassieker 2001: A Space Odyssey.

Rondwentelende ruimteschepen en prachtige vergezichten van verre planeten. Er hoort een specifieke soundtrack bij. Want zelfs al kan er in werkelijkheid geen enkel geluid weerklinken, toch heeft de ruimte haar eigen muziek. Denk gewoon even aan 2001: A Space Odyssey, Star Wars of The Martian en u hoort instant een specifiek soort soundtrack.

Geen toeval, weet Dirk Brossé, die donderdag in de slipstream van de World Soundtrack Awards in Gent een selectie van zestien thema's uit 'space scores' dirigeert. Volgens hem vindt dat geluid z’n oorsprong in de eerste tv-reeks van Star Trek. Die heeft sinds de start in 1966 al een herkenbaar thema, geschreven door Alexander Courage.

“Dat bestaat uit hoorns - een klank die desolaatheid uitstraalt - tegen een achtergrond van lang liggende strijkers, die de leegte representeren”, legt Brossé uit. “Er is destijds contractueel afgesproken dat alle komende series van Star Trek in de buurt van die orkestratie moeten blijven. En dat betekende meteen de start van een cultus. Sindsdien worden zulke koperblazers in combinatie met hoge strijkers héél vaak gebruikt in ruimtefilms.”

Opera-idioom

Toch is dat ruimte-ensemble niet bij Star Trek begonnen. Nog steeds zoeken en vinden componisten inspiratie in een zevendelig werk van Gustav Holst: ‘The Planets’ uit 1914, een suite voor orkest. “Naar zijn toenmalige normen heeft Holst daarmee een verklanking gegeven aan de planeten. Als je goed luistert naar ‘Jupiter’ hoor je Star Trek: Voyager van Jerry Goldsmith en Star Wars van John Williams. En als Goldsmith en Williams dat doen, zijn er natuurlijk een heleboel anderen die hen daarin volgen.”

Williams geeft ruiterlijk toe waar hij de mosterd haalde, en haalt onder meer Wagner aan. “Dit is geen muziek die terra incognita moet beschrijven”, zei hij over zijn eerste Star Wars in 1977. “Het moet precies het tegenovergestelde doen. Deze filmmuziek moet net verwijzen naar bekende en vertrouwde emoties, en voor mij als muzikant vertaalt zich dat in het gebruik van een negentiende-eeuws opera-idioom, Wagner en consorten.”

Intussen heeft ook de synthesizer een vaste plek in space-scores veroverd, mede dankzij Vangelis met Blade Runner in 1982. Maar het is Hans Zimmer die daarin de norm heeft bepaald, vindt Brossé. “In het vak spreekt men over het pré- en post-Zimmer-tijdperk. Zijn benadering is compleet anders dan die van componisten die schrijven voor traditionele, akoestische instrumenten. Als geen ander laat hij de symfonische en elektronische wereld samensmelten. Bovendien was hij een van de eersten om de bruitage van de film doorgedreven te integreren in zijn scores. Vaak zitten geluiden uit de film in de weg van de muziek, Zimmer laat ze één worden.”

Daarnaast valt op dat statische beelden uit de ruimte vaak gepaard gaan met leegtes in de partituren, zowel muzikaal en ritmisch. “Het is een manier om de leegte en de grootsheid van het universum in muziek te vertalen”, denkt Brossé. “Men gebruikt dan één noot, of een cluster van noten, waar verder niets rond gebeurt. Zo ontstaat er een eentonige oneindigheid waarin af en toe een muzikaal fragment voorbijkomt, alsof er een planeet passeert.”

Theremin

Dat desolate gevoel wou Justin Hurwitz ook steken in de score van zijn nieuwe samenwerking met La La Land-regisseur Damien Chazelle: First Man, een biopic over astronaut Neil Armstrong en zijn ‘one small step’ op de maan. “Het moet een gevoel van eenzaamheid, maar ook schoonheid uitstralen”, zei Hurwitz ons vorig jaar. En ook hij grijpt daarvoor terug naar koperblazers, véél violen en stiltes op het juiste moment.

Maar de componist doet ook een beroep op enkele ongebruikelijke instrumenten zoals een vintage Moog-synthesizer, de vooral in fifties sci-fi gebruikte theremin en de Echoplex die Jerry Goldsmith gebruikte voor het ‘tape delay’-effect in Planet of the Apes. “Ik wil dat het bij momenten ook elektronisch klinkt, maar niet té hard of schurend”, aldus Hurwitz. “De analoge synths zorgen voor een soort korreligheid die bijdraagt tot het gevoel voor het tijdperk.”

En zo er nog meer uitzonderingen. Niet in het minst in de film die nochtans op verschillende vlakken de standaard heeft gezet: Stanley Kubrick’s epische 2001: A Space Odyssey uit 1968. Het openingsstuk - ‘Also sprach Zarathustra’ van Strauss - past in die pas gestarte muzikale traditie. Maar de walsmuziek - ook van Strauss - onder de ‘Space Station Docking’-scène is iets helemaal anders. “Persoonlijk vind ik dat een tang op een varken”, zegt Brossé. “Dat heeft vooral te maken met het associatieve denken. Wie een wals van Strauss hoort, denkt aan het nieuwjaarsconcert in Wenen. Dat kan ons brein niet voorkomen.”

Het idee voor een wals kwam trouwens niet van Kubrick, maar van componist Alex North die aanvankelijk was aangesteld om de score te schrijven. Op de valreep werd zijn muziek uit de film geschrapt, en vervangen door bestaande klassieke stukken. En in het geval van de docking-scène koos de regisseur voor de wals der walsen: ‘An der Schönen Blauen Donau’. “Dat is nooit herhaald”, besluit Brossé. “Ruimtefilms hebben effectief een eigen geluid, een eigen muzikale taal.”

18/10 in Capitole (Gent). worldsoundtrackawards.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234