Vrijdag 01/07/2022

AchtergrondTelevisie

Vaarwel, vierde wand: waarom u als kijker steeds vaker rechtstreeks wordt aangesproken

John C. Reilly als Jerry Buss in 'Winning Time'.  Beeld RV
John C. Reilly als Jerry Buss in 'Winning Time'.Beeld RV

Personages die de kijker rechtstreeks aanspreken? Je ziet steeds vaker series waar de onzichtbare scheiding tussen acteurs en toeschouwers niet meer bestaat. De vierde wand davert op zijn grondvesten.

Pieter Dumon

Winning Time, de nieuwe HBO-reeks over de glorieperiode van de LA Lakers, begint met een scène waarin Jerry Buss, toekomstig eigenaar van de ploeg, zijn blonde bijslaap probeert uit te leggen waarom hij basketbal zo fantastisch vindt. Wanneer zij daar weinig oren naar heeft, richt hij zich rechtstreeks tot de kijker: “Dan ben jij de eerste die het weet. Ik ga een team kopen.”

Het doorbreken van de vierde wand, heet zo’n intermezzo in het jargon. En deze verteltechniek duikt steeds vaker op. In Fleabag bijvoorbeeld, de veel bejubelde serie, waarin hoofdrolspeelster en bedenker Phoebe Waller-Bridge haar turbulente leven voorziet van sarcastisch commentaar. Ook in de Nederlandse Netflix-reeks Dirty Lines, over de gouden jaren van de sekslijnindustrie, richt de hoofdrolspeelster zich geregeld tot de kijker. Dichter bij huis mocht Frances Lefebure in F*** You Very, Very Much in een aantal onderonsjes met de kijker uitleggen waarom haar leven niet helemaal liep zoals gepland.

Joy Delima in ‘Dirty Lines’. Beeld RV
Joy Delima in ‘Dirty Lines’.Beeld RV

Het doorbreken van de vierde wand is een oud trucje. Al in het oude Griekenland werkten toneelauteurs met een koor dat het publiek uitleg gaf over wat er op scène gebeurde en inzicht bood in de hoofden van de hoofdpersonages. Ook tijdens de middeleeuwse moraliteitsspelen die draaiden rond allerlei morele kwaliteiten en gebreken richtten de personages zich soms rechtstreeks tot hun publiek. “Die techniek werd vooral door de kwade krachten in het verhaal gebruikt”, vertelt Frank Albers, professor Engelse literatuur aan de Universiteit Antwerpen. “Zij probeerden het publiek voor zich te winnen door hen rechtstreeks aan te spreken.”

Ook de bekendste theaterauteur aller tijden, William Shakespeare, was een fervent gebruiker van de techniek. In Richard III richt de rancuneuze vorst zich bijvoorbeeld met de regelmaat van de klok tot het publiek. “Zo probeert hij hen, een beetje in de lijn van die moraliteitsspelen, deelachtig te maken aan zijn snode plannen”, legt Albers uit. “Hij vertelt hen in detail over de wreedheden die hij zo meteen zal begaan. Dat zorgt voor een heel intens, onbehaaglijk gevoel.”

Die erfenis laat zich tot op vandaag voelen. Zo stak Kevin Spacey in de Netflix-reeks House of Cards niet onder stoelen of banken dat hij voor zijn rol als de machtsgeile politicus Frank Underwood de mosterd ging halen bij Shakespeares versie van Richard III.

Ander doel

Het doorbreken van de vierde wand komt later terug in het avant-gar­de­the­a­ter van begin 20ste eeuw, met Bertolt Brecht als voortrekker. Al werd de techniek daar met een ander doel gebruikt, vertelt theaterwetenschapper Kurt Vanhoutte (Universiteit Antwerpen). “Die avantgardisten wilden hun publiek heropvoeden en hen een boodschap meegeven. Dat deden ze door dat publiek rechtstreeks aan te spreken. In hun redenering creëerde die techniek een afstand van wat er zich op het podium afspeelde. Dat moest de toeschouwers aanzetten om na te denken over wat ze net gezien hadden en daar lessen uit te trekken.”

De huidige generatie tv-makers die het op de vierde wand gemunt hebben, mikken net op het omgekeerde effect. In plaats van afstand willen zij juist een gevoel van verbondenheid creëren tussen de personages op het scherm en het publiek dat voor dat scherm zit. “Natuurlijk word je onvermijdelijk uit een scène gezogen wanneer een personage zich rechtstreeks tot de camera richt”, vertelt Rodney Barnes, producent van Winning Time in een interview met filmwebsite Screen Rant. “Maar tegelijk krijg je als publiek de kans dat personage beter te leren kennen. Uiteindelijk leidt dit tot een diepere connectie tussen personage en publiek.”

Vertrouwdheid

Evelien Bosmans, Daphne Wellens en Frances Lefebure in ‘F*** You Very, Very Much’. Beeld SBS
Evelien Bosmans, Daphne Wellens en Frances Lefebure in ‘F*** You Very, Very Much’.Beeld SBS

Op die verbinding mikt ook Bert Scholiers, die het scenario voor F*** You Very, Very Much schreef. “Het rechtstreeks aanspreken van het publiek zorgt voor een soort speelse vertrouwdheid met het personage”, vindt hij. Dat aanspreken hoeft trouwens niet per se met een monoloog te zijn. “In de films van Laurel & Hardy zie je Oliver Hardy af en toe in de camera kijken wanneer iets hem niet zint. Dat heeft iets heel amicaals, vind ik.”

Dat de vierde wand tegenwoordig steeds vaker sneuvelt, heeft veel, zoniet alles, met Fleabag te maken, denkt Scholiers. “De invloed van deze reeks is amper te overschatten. Toen ik het idee voor F*** You Very, Very Much bij productiehuis Caviar ging pitchen, heb ik ook de openingsscène van Fleabag laten zien. Op die manier wist iedereen meteen waar ik naartoe wou.”

Phoebe Waller-Bridge in ‘Fleabag’. Beeld filmbeeld
Phoebe Waller-Bridge in ‘Fleabag’.Beeld filmbeeld

Maar Scholiers ziet nog redenen waarom er steeds vaker tegen de camera wordt gepraat. “Er worden tegenwoordig geweldig veel films en series geproduceerd. Wil je opgemerkt worden dan moet je er bovenuit steken. Je wil iets fris maken, iets anders. Het doorbreken van de vierde wand is een manier om dat te doen.”

Al is het niet altijd een garantie op succes, waarschuwt Scholiers. “Veel, zo niet alles, hangt af van de acteurs. Als zij er zich niet comfortabel bij voelen, loopt het sowieso mis. Die vierde wand doorbreken voelt heel absurd voor een acteur. Plots sta je te praten tegen een camera en de vier mensen errond. Om dan te doen alsof je het op café tegen een van je beste vrienden heb, moet je over een soort überzenheid beschikken.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234