Donderdag 01/12/2022

InterviewRuben Östlund

Tweevoudig Gouden Palm-winnaar Ruben Östlund: ‘Een jacuzzi haalt het slechtste in de mens naar boven’

Ruben Östlunds 'Triangle of Sadness' haalt de modewereld en het milieu van de superrijken door de mangel. Beeld RV
Ruben Östlunds 'Triangle of Sadness' haalt de modewereld en het milieu van de superrijken door de mangel.Beeld RV

Ruben Östlund (48) veroverde razendsnel zijn plek in de filmgeschiedenis: met Triangle of Sadness won hij al voor de tweede keer in vijf jaar tijd de Gouden Palm. Wat is het geheim van deze Zweedse provocateur? Een passie voor sociologie, een ingebakken drang naar gevaar en goede marketing, aldus Östlund zelf.

Lieven Trio

De Club der Tweevoudige Gouden Palm-winnaars: in onze verbeelding komen ze ieder jaar samen voor een statig diner, waar ze in elegante volzinnen de balans van de zevende kunst opmaken. Maar wat zullen die voorname heren - Michael Haneke, de broers Dardenne, Francis Ford Coppola, Ken Loach... - raar opkijken wanneer binnenkort het nieuwste clublid voor het eerst mee aan tafel schuift. Als de Zweed Ruben Östlund zich enigszins naar het evenbeeld van zijn films gedraagt, zal hij met veel lawaai zijn twee vergulde trofeeën neerkwakken, een magnumfles champagne openknallen, en - zoals de ontketende performancekunstenaar in zijn eerste Gouden Palm-winnende film The Square (2017) - in gorillapose op tafel springen. Niet veel later zal hij zijn half verteerde oesters overgeven op de schoenen van zijn illustere tafelgenoten - zoals de decadente passagiers van een luxecruise in zijn meest recente prijsbeest Triangle of Sadness.

Natuurlijk zijn die dinertjes een verzinsel en natuurlijk is Ruben Östlund in het echte leven niet zo’n onbehouwen maniak. Enkel in zijn films laat de 48-jarige Göteborger de meest primitieve menselijke instincten de vrije loop: zijn personages gaan over de rooie, verliezen hun zelfbeheersing (of hun eigenwaarde) en Östlund observeert handenwrijvend.

Dat geldt vooral voor zijn laatste drie films. In Force Majeure sloeg een gecontroleerde lawine barsten in de mannelijkheid van een pater familias, The Square dolde met het morele kompas van een gerespecteerde museumdirecteur, Triangle of Sadness haalt de modewereld en het geprivilegieerde milieu van de superrijken door de mangel. Östlund toont zich een hedendaagse meester in bijtende satire - al is hij zelf beducht voor dat woord. “Ik ben bang dat die term alle ernst uit mijn werk zuigt”, zegt hij vanuit Zweden. “Terwijl ik net wil dat mijn films ook realistisch zijn: wat ik toon, zou ook echt moeten kunnen gebeuren. Anders interesseert het me niet.”

Triangle of Sadness is een wilde rit langs chique catwalks, peperdure jachten en een onbewoond eiland. De rode draad door al die verschillende decors: ongelijkheid. Het is een thema dat Östlund met de paplepel werd ingegeven. “Mijn moeder is een van de weinige mensen op aarde die zichzelf nog steeds als communistisch beschouwt. (lacht) Ik ben opgegroeid met haar marxistische theorieën. Maar de utopie dat we ooit een samenleving zouden kunnen bereiken die volledig gelijk is en blijft, daar heb ik nooit in geloofd. Enkele jaren geleden las ik het boek The Anatomy of Inequality: daarin vergelijkt de auteur ongelijkheid met zwaartekracht. Als je een steen in de lucht houdt en loslaat, valt die op de grond. Ongelijkheid in een samenleving werkt op net dezelfde manier. We hebben wel een aantal mechanismen waarmee we die steen in de lucht proberen te houden: religie, politiek, ethiek, moraal... Maar het is een voortdurende strijd. Het vraagt enorm veel moeite om een rechtvaardige samenleving in stand te houden.”

Triangle of Sadness speelt zich grotendeels af aan boord van een luxecruise. Verbeeldt dat decor voor u het tegenovergestelde van gelijkheid?

Östlund: “Ja, er heerst een uiterst strikte hiërarchie. Mijn vrouw is modefotografe: ze had me al veel verhalen verteld over de modewereld, die ook erg hiërarchisch is, maar op een bepaald moment kreeg ze een opdracht aan boord van zo’n luxejacht. De bemanning mag daar blijkbaar nooit ‘nee’ zeggen tegen de gasten. Zelfs op de meest absurde verzoeken moeten ze positief antwoorden: ‘Oké, we proberen het voor u op te lossen’. Toen ik dat hoorde, begon ik verdere research te doen.

Ruben Östlund: 'Ik ben bang dat de term 'satire' alle ernst uit mijn werk zuigt. Terwijl ik net wil dat mijn films ook realistisch zijn.' Beeld Vianney Le Caer/Invision/AP
Ruben Östlund: 'Ik ben bang dat de term 'satire' alle ernst uit mijn werk zuigt. Terwijl ik net wil dat mijn films ook realistisch zijn.'Beeld Vianney Le Caer/Invision/AP

“Ik stootte onder meer op deze anekdote: op een bepaald luxejacht was er één kamer met een privéjacuzzi. Dat zorgde vaak voor problemen, omdat veel gasten die jacuzzi met champagne wilden vullen. En aangezien de crew hen niets mocht weigeren, deden ze dat dan maar. Totdat een gast op een dag vroeg om er champagne én goudvissen in te doen. (lacht) Toen beseften ze dat die jacuzzi uit de kamer weg moest, omdat hij slecht gedrag uitlokte. Dat interesseerde me vanuit een sociologisch standpunt. En daarom besloot ik ook om de laatste act van Triangle of Sadness op een onbewoond eiland te situeren: daar verdwijnen plots alle oude hiërarchieën.”

Die fascinatie voor machtsverhoudingen komt vaak terug in uw films. Waarom?

“Om nog maar eens op Marx terug te komen: hij was een van de grondleggers van de sociologie. En sociologie is voor mij de mooiste manier om de mens te proberen te begrijpen. Omdat sociologie de verantwoordelijkheid niet bij het individu legt. Ze zegt gewoon: ‘Als wij mensen in deze situatie terechtkomen, kunnen we ons op deze manier beginnen te gedragen - tegen onze eigen wil en onze eigen moraal in.’ Sociologie plaatst het individu altijd in een hiërarchie of een structuur. En dat probeer ik in mijn films ook te doen. Met deze film ben ik daar ongetwijfeld het verst in gegaan. Ik wilde onderzoeken hoe ons gedrag verandert in functie van onze positie in een economische en sociale structuur. Zo zie je maar, ik ben helemaal doordrongen van de linkse erfenis van mijn moeder.” (lacht)

Vertrekt u daarbij van uw eigen buikgevoel, of raadpleegt u ook wetenschappelijke literatuur?

“Ik lees me altijd in. Over luxejachten is er helaas niet veel sociologische literatuur, maar wel over onbewoonde eilanden: het gedrag van de mens in zo’n extreme situatie is al uitgebreid bestudeerd. Mijn volgende film, The Entertainment System Is Down, gaat over een trans-Atlantische vlucht waar kort na vertrek het entertainmentsysteem uitvalt. Voor dat scenario heb ik een heel interessante studie geraadpleegd over ‘air rage’ - het fenomeen waarbij een van de passagiers zo razend wordt dat het vliegtuig een noodlanding moet maken. Uit die studie bleek dat het risico op air rage verviervoudigt als economypassagiers bij het instappen door businessclass moeten. (lacht) Het is dus veel veiliger om passagiers bij het binnenkomen naar links te leiden voor business, en naar rechts voor economy.”

Scène uit 'Triangle of Sadness'. Beeld RV
Scène uit 'Triangle of Sadness'.Beeld RV

Hebt u sociologie gestudeerd voordat u filmmaker werd?

“Nee, voordat ik naar de filmschool ging, maakte ik skivideo’s. (lacht) De hele winter lang trok ik met skiërs door de Alpen en Noord-Amerika, en in de zomer monteerde ik die beelden tot filmpjes van een halfuur. Mijn interesse voor sociologie komt, alweer, van mijn ouders. Zij zijn allebei leraars, met een uitgesproken politieke visie. Mijn moeder voerde ooit zelfs het Asch-experiment uit op haar leerlingen (een klassikaal experiment dat de kracht van groepsdruk illustreert, LT). Die kinderen waren amper negen jaar, ik weet nog dat ik dat behoorlijk schokkend vond. (lacht) Maar mijn interesse voor sociologie komt dus wel van mijn ouders.”

En die passie probeert u op uw beurt aan het publiek door te geven. In uw vroegere films nog op vrij sobere wijze, maar gaandeweg is er veel meer spektakel in uw werk gekropen. Een manier om het publiek in de film te trekken en aan het denken te zetten?

“Ja, elke film bevat een kritisch punt, waarop ik voel dat ik er wat extra energie in moet pompen. In Triangle of Sadness is dat een diner tijdens een hevige zeestorm, dat nogal spectaculair fout loopt. (lacht) Maar die hang naar spektakel komt wellicht ook voort uit mijn skiverleden. Toen was het elke dag ons doel om iets nog spectaculairders, nog gevaarlijkers te filmen dan de dag voordien. Als we daarin slaagden, gaf dat een enorme kick. Misschien is die drang gewoon in mijn DNA blijven zitten.”

Ook buiten uw films zoekt u het spektakel op. Toen Force Majeure niet voor een Oscar genomineerd raakte, publiceerde u op YouTube een video waarin u compleet door het lint ging - dat uw reactie in scène gezet was, had lang niet iedereen begrepen. Uw Gouden Palmen vierde u telkens door een zaal vol chique mensen een ‘oerkreet van vreugde’ te laten slaken. Is marketing belangrijk voor u?

“Absoluut. Ik geef les aan de filmschool van Göteborg en ik probeer mijn studenten meteen mee te geven dat ze niet alleen bezig moeten zijn met wat voor films ze willen maken, maar ook met hoe ze die aan de man willen brengen. Want de competitie is stevig, het is vechten om aandacht. Het cliché wil dat een echte artiest niet competitief is en niet praat over zijn werk. Maar de meest succesvolle artiesten zijn net heel competitief. Als je het vandaag wilt maken, moet je de arena ingaan en bereid zijn om te spelen met communicatie. Anders wordt het moeilijk. Voor mij is dat gelukkig geen grote opgave: ik heb er wel plezier in.”

Uw films zijn maatschappijkritisch, maar wordt het niet moeilijker om kritisch naar uzelf te kijken, nu u twee Gouden Palmen heeft gewonnen?

“Daar heb je een punt. Maar ik denk dat het ietwat moeizame maakproces van Triangle of Sadness me wel met beide voeten op de grond heeft gehouden. Als je een Gouden Palm wint, zou je kunnen gaan hopen dat je een speciale gave hebt, en dat je vanaf dan niet meer zoveel energie moet steken in je films. Maar dat klopt natuurlijk niet. Ik voel me elke keer opnieuw een beginner. O, en wat ook helpt, is dat ik nog altijd met dezelfde crew werk als toen ik op de filmschool zat. Die mensen hebben geen greintje respect voor mij, en dat is precies goed.” (lacht)

‘Triangle of Sadness’ speelt vanaf 28/09 in de bioscoop.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234