Donderdag 30/06/2022

AchtergrondFilm

Twee visionaire Oekraïense films te zien in ons land: ‘Nu kiezen we nog de camera. Maar als het erop aankomt, zullen ook wij de wapens moeten oppakken’

'Atlantis' (2019) Beeld rv
'Atlantis' (2019)Beeld rv

Deze maand zijn Atlantis (2019) en Reflection (2021) van de Oekraïense regisseur Valentin Vasjanovitsj in ons land te zien. Films waarin de gruwel van de huidige Russische invasie al voorspeld wordt. Helderziend, zeer zeker, maar zijn ze ook de moeite?

Christophe Verbiest

“Het is alsof je je eigen geschiedenis opgraaft.” Archeologe Katja werkt voor een organisatie die over heel Oekraïne anoniem begraven lijken uit de grond haalt om ze een waardige laatste rustplaats te bieden. Het is “2025, één jaar na de oorlog”, zo leren we na de proloog van Atlantis. Het tweede hoofdpersonage is Sergej, een voormalige militair die net als zijn beste vriend Ivan met een posttraumatische stressstoornis kamp. Ivan duikt in de mond van een hoogoven. Sergej drukt dan weer een gloeiend strijkijzer tegen zijn bovenbeen en slaat vervolgens zijn eenkamerflat kort en klein. Neen, Atlantis is niet bepaald opbeurende cinema. Maar deze vijfde film van Valentin Vasjanovitsj kruipt diep onder je huid.

Dat Atlantis, die in 2019 de hoofdprijs kreeg in de belangrijkste nevencompetitie op het festival van Venetië, nu in de Belgische bioscopen opduikt is een gevolg van de Russische invasie van Oekraïne. De enige Oekraïense regisseur die de voorbije jaren sporadisch een film bij ons in roulatie zag komen was Sergej Loznitsa, die zowel documentaires als fictiewerk draait, en wereldwijd een van de boeiendste nieuwe filmmakers van de 21ste eeuw is. Hij neemt zowel de oudere Sovjet-geschiedenis als de hedendaagse Oekraïense onder de loep, zoals in de docu Maidan of het prangende, zwartgallige drama Donbass. Het succes van Loznitsa, die internationaal de prijzen opstapelt, heeft de deur voor andere filmmakers uit zijn land op een kier gezet. De verwoestende oorlog die in Oekraïne woedt heeft die deur uit zijn hengsels gelicht.

Folteringen

Het is niet toevallig dat Vasjanovitsj als eerste door die poort wandelt. Het is griezelig hoe zijn fictie is ingehaald door de werkelijkheid. Atlantis toont een naamloze verwoeste stad, scènes die gefilmd zijn in … Marioepol. Zijn jongste film Reflection, die in september in première ging in de hoofdcompetitie in Venetië – en daar verrassend genoeg geen enkele prijs kreeg – kent later deze maand zijn Belgische première op het Mooov-festival. Die film volgt een chirurg uit (toen nog) Dnjepropetrovsk die in 2014 tijdens de oorlog in Oost-Oekraïne gevangen wordt genomen door russofiele troepen, folteringen ondergaat en er ook getuige van is.

Valentin Vasjanovitsj  (filmregisseur): ‘Wij blijven, en zullen vechten tot onze dood. Dat is niet pathetisch, maar gewoon de realiteit.’ Beeld rv
Valentin Vasjanovitsj (filmregisseur): ‘Wij blijven, en zullen vechten tot onze dood. Dat is niet pathetisch, maar gewoon de realiteit.’Beeld rv

Reflection is bijwijlen een gruwelijke film. Zowel in wat de bezetter uitvreet (zoals met een elektrische boor een been ponsen) als in diens meedogenloze mentaliteit: een vrachtwagen waarin de gemartelden gecremeerd worden is gelabeld ‘Humanitaire hulp van de Russische Federatie’. Maar net als bij Atlantis glooit er ook in Reflection een sprankel hoop: Vasjanovitsj toont hoe individuen die zich verzetten een keitje in een rivier kunnen verleggen. Of het iets uithaalt blijft een open vraag.

Eigenheimer

Als regisseur – én als scenarist, cameraman en monteur, functies die hij combineert – is Valentin Vasjanovitsj een eigenheimer. Zo kiest hij in Atlantis en Reflection onvoorwaardelijk voor sequentieopnamen. Dat betekent dat een sequentie (of scène) gefilmd is als één ononderbroken shot. In Atlantis zijn dat ruim dertig shots voor 104 minuten film. In Reflection is hij nog zuiniger: in de film van meer dan twee uur zitten amper 26 scènes en even weinig shots. Het gros van die sequentieopnamen is gefilmd met een statische camera. De meestal symmetrisch gekadreerde beelden zijn minimalistische tableaux vivants. Je krijgt daardoor de kans om elk detail van de perfect uitgebalanceerde compositie te savoureren.

'Reflection' (2021) Beeld Mooov Filmfestival
'Reflection' (2021)Beeld Mooov Filmfestival

Vasjanovitsj heeft een zwak voor doorkijkjes, de blik van de toeschouwer wordt geregeld door een venster, deuropening, voorruit van een voertuig of een ander kader geleid. Dit kader binnen het beeldkader benadrukt het artificiële. De delicaat gemaniëreerde belichting en de plaatsing van de personages in het beeld onderlijnen op subtiele wijze het antirealisme waar Vasjanovitsj voor staat. Subtiel is hier het sleutelwoord. Want nergens worden Atlantis of Reflection storend gekunsteld. Het fascinerende spel van beeld en geluid verhevigen de emoties waardoor die net diepere bressen slaan in het hart van de kijker.

Het is wrang dat er een oorlog nodig is om ons Vasjanovitsj te laten ontdekken. Hij is een uniek talent dat gekoesterd moet worden. Als hij tenminste niet sneuvelt in de oorlog. Want samen met zijn vaste producent Vladimir Jatsenko filmt hij momenteel aan het front. Of hij uit die beelden een film zal distilleren is het minste van zijn zorgen. Wat hij filmt wordt meteen online gezwierd. “Het is puur documenteren, het vastleggen van deze tijd, deze oorlog. Er zit geen verhaallijn in”, vertelden ze onlangs in de Volkskrant. “Nu kiezen we nog de camera. Maar als het erop aankomt, zullen ook wij de wapens moeten oppakken. We hebben geen andere keuze. We zijn dankbaar dat onze vrouwen en kinderen een plek hadden om heen te vluchten, maar wij kunnen dat niet. Voor ons is dit een existentiële oorlog. Wij blijven, en zullen vechten tot onze dood. Dat is niet pathetisch, maar gewoon de realiteit.”

Atlantis is vanaf woensdag te zien in de zalen.

Reflection gaat op 24 april in première op het Mooo-filmfestival in Turnhout en is vervolgens te zien in andere steden.

De opbrengsten gaan naar een noodfonds voor Oekraïense filmmakers.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234